خستگی چشم (آستنوپی) مجموعهای از علائم غیراختصاصی مانند خستگی چشم، درد چشم و سردرد است که در زمینه ناهنجاریهای ارگانیک یا عملکردی چشم و بدن ایجاد میشود. این وضعیت با «خستگی ساده چشم» متفاوت است و حتی پس از استراحت کافی نیز بهبود نمییابد. کد ICD-10 آن H53.1 است.
روند شیوع:
در یک مرور سیستماتیک و متاآنالیز توسط Song و همکاران بر روی 63 مطالعه با 60,589 نفر، شیوع کلی خستگی چشم 51% (95% فاصله اطمینان: 50-52%) گزارش شده است1). این میزان در کاربران دستگاههای دیجیتال 90% و در کارکنان کامپیوتر 77% است. در طول همهگیری کووید-19، شیوع در کودکان سن مدرسه از 45% به 64% و در دانشجویان از 36% به 57% افزایش یافت1).
طبقهبندی:
خستگی چشم بر اساس علت به شرح زیر طبقهبندی میشود:
در کودکان نیز شایع است و حتی در کودکانی که عیوب انکساری یا کاهش بینایی ندارند، ممکن است شکایت وجود داشته باشد.
«خستگی چشم» به وضعیت موقتی اطلاق میشود که با استراحت علائم آن بهبود مییابد. آستنوپی وضعیت شدیدی است که با استراحت نیز علائم بهبود نمییابد و به عنوان سندرم غیراختصاصی ناشی از زمینههایی مانند عیوب انکساری، اختلالات وضعیت چشم، یا بیماریهای سیستمیک متمایز میشود.
علائم ذهنی آستنوپی متنوع است و شامل علائم چشمی و سیستمیک میشود.
فراوانی علائم بر اساس متاآنالیز به شرح زیر است1):
شکایت از تار شدن دید، عدم وضوح و خشکی چشم نیز شایع است. در موارد شدید، ممکن است پلکزدن غیرارادی (بلفارواسپاسم) رخ دهد. علائم رفلکسی مانند تهوع، انقباض عضلات صورت و سردردهای میگرنی نیز ممکن است ظاهر شوند.
یافتههای اصلی که در معاینات چشمی تأیید میشوند عبارتند از:
خستگی چشم یک بیماری چندعاملی است که در اثر ترکیبی از عوامل چشمی، سیستمیک و محیطی ایجاد میشود.
عوامل چشمی:
عوامل سیستمیک:
عوامل محیطی:
عوامل خطر و محافظتکننده بر اساس متاآنالیز (نسبت شانس):
در زیر نسبت شانس اصلی نشان داده شده است1).
| عامل | OR (95% CI) | طبقهبندی |
|---|---|---|
| استفاده از کولر | 23.02 (4.94–107.18) | خطر |
| بیماری چشمی موجود | 2.59 (1.43–4.69) | خطر |
| وضعیت نشستن نامناسب | 2.02 (1.51–2.70) | خطر |
| دوربینی | 1.56 (1.10–2.30) | خطر |
| نزدیکبینی | 1.51 (1.27–1.81) | خطر |
| زمان صفحه نمایش (به ازای هر یک ساعت افزایش) | 1.15 (1.09–1.21) | عامل خطر |
| استراحت منظم | 0.21 (0.09–0.51) | عامل محافظ |
| خواب با کیفیت | 0.24 (0.20–0.30) | عامل محافظ |
| دانش استفاده از کامپیوتر | 0.20 (0.13–0.30) | عامل محافظ |
| فیلتر ضد تابش | 0.34 (0.19–0.64) | عامل محافظ |
نسبت شانس (OR) استفاده از کولر بر اساس یک مطالعه کوچک است، بنابراین در تفسیر آن باید احتیاط کرد.
مواردی از بروز تغییر به سمت دوربینی و علائم خستگی چشم پس از عفونت COVID-19 گزارش شده است که نشاندهنده کاهش توانایی عضله مژگانی در حفظ تطابق است2).
نشان داده شده است که به ازای هر یک ساعت افزایش زمان صفحه نمایش، خطر خستگی چشم ۱٫۱۵ برابر افزایش مییابد1). از سوی دیگر، استراحت منظم خطر را تا ۰٫۲۱ کاهش میدهد. ترکیب محدودیت زمان صفحه نمایش و استراحت منظم مهم است.
مهمترین بخش در تشخیص خستگی چشم، گرفتن شرح حال دقیق است. زمان استفاده از نمایشگر، محیط کار، زمان بروز علائم و سابقه تجویز عینک باید به دقت بررسی شود.
آزمایشهای ضروری چشم:
نشان داده شده است که ناپایداری لایه اشکی میتواند عامل اصلی خستگی بینایی باشد3) و ارزیابی اختلال عملکرد غدد میبومین نیز مهم است.
بیماریهایی که باید رد شوند:
بیماریهایی مانند گلوکوم زاویه بسته، یووئیت و نوریت اپتیک که علائم مشابه آستنوپی دارند، باید رد شوند. برای کارکنان VDT، تست VDT بر اساس دستورالعمل وزارت بهداشت، کار و رفاه نیز مفید است.
درمان آستنوپی اساساً بر اساس علت، با رویکرد چندوجهی انجام میشود.
اصلاح عیوب انکساری
تجویز عینک مناسب: مهمترین روش درمان آستنوپی. اصلاح دقیق دوربینی، آستیگماتیسم و آنیزومتروپی.
تجویز لنز تماسی: در موارد آنیزومتروپی شدید، برای کاهش آنیزایکونیا مؤثر است.
داروهای سیکلوپلژیک: در صورت تأیید اسپاسم تطابق، استفاده موقت از قطرههای سیکلوپلژیک (مانند آتروپین).
اصلاح وضعیت چشم
عینک منشوری: برای هتروفوریای حدود ۱۰ پریسم دیوپتر (Δ)، عینک منشوری مؤثر است. در ناهنجاریهای عمودی چشم، حتی اگر زاویه کوچک باشد، به دلیل محدود بودن دامنه همجوشی، درمان فعالانه در نظر گرفته میشود.
تمرینات بینایی: تمرینات برای نارسایی همگرایی و اختلالات دید دوچشمی.
جراحی: برای ناهنجاریهای بزرگ زاویه چشم یا موارد مقاوم به دارو و تمرینات اندیکاسیون دارد. تزریق سم بوتولینوم نیز یکی از گزینههای درمان استرابیسم است.
تنظیمات محیطی
محدودیت زمان صفحه نمایش: اجرای قانون ۲۰-۲۰-۲۰ (هر ۲۰ دقیقه، به مدت ۲۰ ثانیه به فاصله ۶ متری نگاه کنید).
درمان خشکی چشم: استفاده از قطرههای مرطوبکننده و گرما درمانی اطراف چشم برای بهبود عملکرد تطابقی و دید نزدیک مفید است.
بهبود محیط کار: نورپردازی مناسب، موقعیت مانیتور و استفاده از فیلترهای ضد انعکاس.
نتایج متاآنالیز نشان داده است که استراحت منظم یک عامل محافظتی قوی در برابر خستگی چشم است و نسبت شانس (OR) آن ۰.۲۱ است1). آگاهی از استفاده از کامپیوتر نیز با OR ۰.۲۰ یک عامل محافظتی مؤثر است و اجرای قانون ۲۰-۲۰-۲۰ یک اقدام پیشگیرانه مبتنی بر شواهد علمی محسوب میشود.
مکانیسم بروز خستگی چشم بسته به علت متفاوت است و اغلب چندین مکانیسم با هم ترکیب میشوند.
مکانیسم تطابقی:
مکانیسم همگرایی و دید دوچشمی:
در نارسایی همگرایی همراه با نارسایی تطابقی، همگرایی تطابقی و همگرایی فیوژنی هر دو ناکافی میشوند و باعث دوبینی و خستگی چشم در نزدیک میشوند.
مکانیسم لایه اشکی:
بیثباتی لایه اشکی به عنوان یکی از علل اصلی خستگی بینایی ذکر شده است3). کاهش تعداد پلک زدن و افزایش تبخیر باعث تخریب لایه اشکی میشود که منجر به افزایش نور پراکنده و افزایش بار پردازش اطلاعات بینایی میگردد.
مکانیسم تغذیهای و متابولیک:
DHA (دوکوزاهگزانوئیک اسید) حدود 50٪ از فسفولیپیدهای گیرندههای نوری شبکیه را تشکیل میدهد و نشان داده شده است که مصرف اسیدهای چرب غیراشباع چندگانه امگا-3 (PUFAs) در کاهش استرس اکسیداتیو شبکیه و سطح چشم مؤثر است4).
مکانیسم پس از COVID-19:
گزارش شده است که پس از عفونت COVID-19، کاهش عصبدهی پاراسمپاتیک رخ میدهد و با کاهش تنش عضله مژگانی، تغییر انکسار به سمت دوربینی و علائم خستگی چشم ظاهر میشود2).
Thakur و همکاران (2023) سه مورد از بیماران را گزارش کردند که پس از بهبودی COVID-19 علائم خستگی چشم را نشان دادند2). در یک زن 31 ساله، یک مرد 25 ساله و یک مرد 22 ساله، همه تغییر به سمت دوربینی مشاهده شد و با تجویز عینک مناسب علائم بهبود یافت. کاهش توانایی عضله مژگانی در حفظ تطابق مطرح است.
مواردی از تغییر به سمت دوربینی و علائم خستگی چشم پس از عفونت COVID-19 گزارش شده است که تصور میشود به دلیل کاهش توانایی عضله مژگانی در حفظ تطابق باشد2). اصلاح مناسب انکسار ممکن است علائم را بهبود بخشد.
خستگی چشم (آستنوپی) تعریف تشخیصی مورد توافق بینالمللی ندارد و مقایسه بین مطالعات را دشوار میکند. یک متاآنالیز توسط Song و همکاران (2026) معیارهای تشخیصی یکپارچه زیر را پیشنهاد کرده است1).
انتظار میرود که استاندارد شدن این تعریف، کیفیت مطالعات اپیدمیولوژیک و مداخلهای آینده را بهبود بخشد.
نشان داده شده است که مصرف مکملهای اسیدهای چرب غیراشباع چندگانه (PUFAs) امگا-3 ممکن است استرس اکسیداتیو سطح چشم را کاهش داده و با تثبیت لایه اشکی، خستگی بینایی را بهبود بخشد4). با این حال، شواهد بالینی هنوز کافی نیست و تحقیقات مداخلهای بیشتری در آینده مورد انتظار است.
روشهای ارزیابی عینی پایداری لایه اشکی در حال توسعه هستند3). اگر این تکنیک به کار بالینی برسد، میتوان آستنوپی مرتبط با خشکی چشم را به طور عینی تشخیص و پایش کرد.
