لنزهای داخل چشمی چندکانونی (اصلاح پیرچشمی)

لنز داخل چشمی چندکانونی در حین جراحی آب مروارید کاشته می‌شود و با ارائه فوکوس در چندین فاصله (دور، میانی، نزدیک) برای اصلاح پیرچشمی به عنوان یک لنز داخل چشمی انتخابی (غیر از خدمات بیمه پایه) استفاده می‌شود.
سه نوع اصلی وجود دارد: IOL سه‌کانونی، IOL با عمق فوکوس گسترده (EDOF) و IOL تطابقی. هر کدام ویژگی‌های فوکوس و پدیده‌های نوری (هاله، خیرگی) متفاوتی دارند.
در متاآنالیز مقایسه EDOF و سه‌کانونی (22 مطالعه، 2200 چشم)، دید نزدیک و نرخ عدم وابستگی به عینک در سه‌کانونی بهتر بود، اما تفاوت معنی‌داری در بروز هاله وجود نداشت.
در مقایسه سه‌کانونی و دوکانونی، دید دور و میانی در سه‌کانونی بهتر بود. تفاوت معنی‌داری در وابستگی به عینک، حساسیت کنتراست و خیرگی مشاهده نشد.
بیماران مبتلا به بیماری ماکولا، آستیگماتیسم نامنظم شدید، یا کسانی که رانندگی شبانه برای شغلشان ضروری است، موارد منع نسبی یا احتیاطی محسوب می‌شوند.
پدیده‌های نوری غیرطبیعی مانند خیرگی و هاله پس از جراحی معمولاً طی 3 تا 6 ماه با سازگاری عصبی (neuroadaptation) در اکثر بیماران بهبود می‌یابند.
انتخاب مناسب بیمار و مشاوره قبل از جراحی به طور مستقیم بر رضایت پس از جراحی تأثیر می‌گذارد.

1. لنز داخل چشمی چندکانونی چیست؟ (تعریف)

لنز داخل چشمی چندکانونی (presbyopia-correcting IOL, PC-IOL) نوعی لنز داخل چشمی است که به جای لنز طبیعی برداشته شده در جراحی آب مروارید کاشته می‌شود و با ارائه چندین فاصله کانونی (دور، میانی، نزدیک) اصلاح پیرچشمی را فراهم می‌کند. لنزهای تک‌کانونی معمولی فقط در یک فاصله خاص فوکوس می‌کنند، اما لنزهای چندکانونی با طراحی‌های دوکانونی (bifocal)، سه‌کانونی (trifocal)، عمق فوکوس گسترده (EDOF) یا تطابقی، دید بدون عینک را در چندین فاصله ارائه می‌دهند.

در ژاپن از سال 2007 به تدریج قابل استفاده شد و پس از تأیید به عنوان پزشکی پیشرفته در سال 2008، اکنون به عنوان درمان انتخابی (選定療養) در نظر گرفته می‌شود (خود جراحی آب مروارید تحت پوشش بیمه سلامت است، اما هزینه اضافی لنز چندکانونی بر عهده بیمار است).

بر اساس طبقه‌بندی ISO 11979-7:2024 (طبقه‌بندی SVL)، لنزهای داخل چشمی چندکانونی به سه دسته MIOL (چندکانونی)، EDF (عمق میدان گسترش‌یافته) و FVR (دید در تمام فواصل) تقسیم می‌شوند¹⁾.

IOL چندکانونی (MIOL)

تقسیم نور به چند کانون

طراحی دوکانونی (دور+نزدیک) یا سه‌کانونی (دور+میانه+نزدیک). بالاترین نرخ عدم وابستگی به عینک. احتمال ایجاد هاله و تابش‌خوردگی بیشتر است. محصولات نماینده: PanOptix، FineVision

EDOF (عمق میدان گسترش‌یافته)

گسترش کانون به جای تقسیم آن

پوشش پیوسته از دور تا میانه. هاله و تابش‌خوردگی کمتر از چندکانونی. دید نزدیک ممکن است از سه‌کانونی ضعیف‌تر باشد. محصولات نماینده: TECNIS Symfony، Clareon Vivity

IOL تطابقی

استفاده از انقباض عضله مژگانی

لنز با حرکت به جلو و عقب فواصل را تنظیم می‌کند. ویژگی‌های نوری نزدیک به تک‌کانونی با هاله کم. اثر تطابقی محدود است. محصول نماینده: Crystalens

Q لنز داخل چشمی چندکانونی برای چه بیمارانی مناسب است؟

برای بیماران آب مرواریدی که می‌خواهند وابستگی به عینک را به میزان قابل توجهی کاهش دهند مناسب است. به ویژه برای افرادی که در کار یا سرگرمی به هر دو کار با کامپیوتر و مطالعه نیاز دارند و می‌خواهند زندگی روزمره بدون عینک را تا حد امکان گسترش دهند، مناسب‌تر است. از سوی دیگر، بیماران مبتلا به دژنراسیون ماکولا، ادم ماکولای دیابتی، آستیگماتیسم نامنظم شدید (قوز قرنیه)، گلوکوم پیشرونده، یا کسانی که رانندگی شبانه برای شغلشان ضروری است، موارد احتیاط یا منع نسبی محسوب می‌شوند. مشاوره کافی قبل از عمل با پزشک معالج ضروری است.

2. طبقه‌بندی و پدیده‌های بینایی پس از عمل

طبقه‌بندی بر اساس تعداد کانون‌ها

نوع	ویژگی کانون	محصول نماینده	دید نزدیک	نرخ عدم وابستگی به عینک	هاله و تابش‌خوردگی
دو کانونی	دور + نزدیک	ReSTOR	○	بالا	زیاد
سه کانونی	دور + میانی + نزدیک	PanOptix، FineVision	◎	بیشترین (>85%) ²⁾	متوسط
EDOF	فواصل پیوسته دور تا میانی	TECNIS Symfony، Clareon Vivity	△	متوسط	کم
تک‌کانونی تقویت‌شده	تک‌کانونی + گسترش جزئی	EyHance، RayOne EMV	×	کم	حداقل

طبقه‌بندی بر اساس اصل نوری

IOL چندکانونی انکساری: نواحی دوردست و نزدیک به صورت هم‌مرکز روی بخش نوری قرار می‌گیرند. توزیع انرژی با قطر مردمک تغییر می‌کند و در مردمک کوچک، دید نزدیک ممکن است ناکافی باشد. از نظر تئوری، افت نور 0% است.

IOL چندکانونی پراشی: نور توسط ساختارهای پله‌ای ریز هم‌مرکز (توری پراش) تقسیم می‌شود. نور پراش مرتبه صفر برای دور و مرتبه اول برای نزدیک استفاده می‌شود. توزیع انرژی مستقل از قطر مردمک پایدار است. نورهای پراش مرتبه دوم و بالاتر تصویر تشکیل نمی‌دهند و باعث کاهش حساسیت کنتراست فرکانس بالا می‌شوند.

پدیده‌های بینایی پس از جراحی

دیسفوتوپسی (نورپریشی غیرعادی) در تمام IOLهای چندکانونی گزارش شده است، اما در بسیاری از بیماران تأثیر آن بر زندگی روزمره جزئی است و با تطابق عصبی طی ۳ تا ۶ ماه کاهش می‌یابد. میزان بروز در مطالعات از ۱% تا ۹۳% متغیر گزارش شده است²⁾.

هاله: دیدن حلقه‌های نور در اطراف منبع نور در شب. در نوع پراشی شایع‌تر است
خیرگی: افزایش خیرگی از منبع نور
انفجار ستاره‌ای: دیدن پرتوهای شعاعی از منبع نور
در IOLهای چندکانونی، حتی انحراف جزئی نیز می‌تواند منجر به کاهش عملکرد بینایی شود

Q تفاوت لنزهای داخل چشمی EDOF و چندکانونی چیست؟

لنزهای داخل چشمی چندکانونی (IOL) نور را به چندین کانون (دور، میانی، نزدیک) «تقسیم» می‌کنند. این امر دید در طیف وسیعی از فواصل را فراهم می‌کند، اما بخشی از نوری که به کانون‌ها تقسیم می‌شود، غیرمتمرکز شده و باعث کاهش حساسیت کنتراست و ایجاد هاله و خیرگی می‌شود. در مقابل، EDOF با طراحی «تمدید» کانون به جای «تقسیم» آن، عمق میدان پیوسته‌ای از دور تا میانی ارائه می‌دهد. EDOF هاله و خیرگی کمتری داشته و دید شبانه پایدارتری دارد، اما دید نزدیک (درون ۴۰ سانتی‌متر) بدون عینک ممکن است از لنزهای سه‌کانونی ضعیف‌تر باشد.

۳. همه‌گیرشناسی و اندیکاسیون‌ها

وضعیت استفاده و هزینه در ژاپن

لنزهای داخل چشمی چندکانونی از سال ۲۰۰۷ در ژاپن معرفی و در سال ۲۰۰۸ به عنوان پزشکی پیشرفته تأیید شدند. در حال حاضر به عنوان «درمان انتخابی» در نظر گرفته می‌شوند؛ جراحی آب مروارید تحت پوشش بیمه سلامت است، اما هزینه اضافی لنز چندکانونی بر عهده بیمار می‌باشد.

تصمیم‌گیری برای اندیکاسیون

اندیکاسیون‌های توصیه‌شده

ویژگی‌های افراد مناسب برای لنز چندکانونی

تمایل شدید به کاهش قابل توجه وابستگی به عینک. عملکرد خوب ماکولا (OCT نرمال). شکل قرنیه منظم (بدون آستیگماتیسم نامنظم یا قوز قرنیه). انتظارات واقع‌بینانه و ثبات روانی. سن پایین (تمایل به سازگاری عصبی بالاتر)⁶⁾. عدم وجود بیماری‌های جدی چشمی غیر از آب مروارید.

موارد منع نسبی و اندیکاسیون احتیاطی

شرایطی که باید با احتیاط تصمیم‌گیری شود

دژنراسیون ماکولا، ادم ماکولای دیابتی. آستیگماتیسم نامنظم شدید (مانند قوز قرنیه). رانندگی شبانه ضروری شغلی. گلوکوم پیشرفته. سابقه جراحی انکساری قرنیه (LASIK/PRK). انتظارات غیرواقع‌بینانه یا ناپایداری روانی. خشکی چشم (ارزیابی مجدد پس از درمان قبل از عمل).

برای لنزهای چندکانونی «استفاده با تفکر (تصمیم‌گیری دقیق در مورد اندیکاسیون)» توصیه می‌شود. EDOF/مونوویژن به عنوان گزینه‌هایی با تأکید بر دید میانی و دیسفوتوپسی کمتر در نظر گرفته می‌شوند¹⁾.

۴. ارزیابی قبل از عمل و تصمیم‌گیری برای اندیکاسیون

موارد ارزیابی ضروری

اقلام ارزیابی	محتوا	اهمیت
شکل قرنیه	توپوگرافی/توموگرافی، حذف آستیگماتیسم نامنظم و قوز قرنیه	بسیار بالا
ماکولا و فوندوس	OCT، ارزیابی دژنراسیون ماکولا، اپی‌رتینال ممبران، ادم ماکولای دیابتی	بسیار بالا
قطر مردمک	اندازه‌گیری در نور روشن و تاریک (نوع انکساری وابسته به قطر مردمک)	بالا
فشار چشم و میدان بینایی	ارزیابی تغییرات گلوکوماتوز	بالا
اشک و قرنیه	وجود و شدت خشکی چشم (ممکن است نیاز به درمان قبل از عمل داشته باشد)	بالا
حساسیت کنتراست	ارزیابی پایه عملکرد بینایی قبل از عمل	متوسط
سبک زندگی	شغل، سرگرمی‌ها، انتظارات بینایی، نیاز به رانندگی در شب	بسیار بالا

محاسبه قدرت لنز داخل چشمی (IOL)

برای محاسبه قدرت IOL از فرمول‌های نسل سوم یا جدیدتر (مانند Barrett Universal II، Holladay 2) استفاده می‌شود. اندازه‌گیری دقیق طول محوری چشم و انحنای قرنیه کلید بهبود دقت است. در IOLهای چندکانونی، تأثیر خطای انکساری باقی‌مانده بر بینایی بیشتر از IOLهای تک‌کانونی است، بنابراین ارزیابی شکل قرنیه با OCT بخش قدامی نیز مهم است.

معیارهای تأیید EDOF تعیین‌شده توسط AAO

AAO، IOLهای EDOF را با معیارهای زیر تعریف می‌کند³⁾:

عمق فوکوس در logMAR 0.2 حداقل 0.5 دیوپتر بیشتر از IOL تک‌کانونی باشد
دید میانی اصلاح‌شده از راه دور (DCIVA) در 66 سانتی‌متر از نظر آماری برتر از IOL تک‌کانونی باشد
دید اصلاح‌شده دور (BCDVA) نسبت به لنز تک‌کانونی غیرپایین‌تر است

مدیریت آستیگماتیسم

میزان آستیگماتیسم باقی‌مانده	اقدام توصیه‌شده
<0.75 D	تنظیم محل برش یا برش شل کننده لیمبوس (LRI)
0.75 تا 1.5 D	بررسی لنز توریک PC-IOL (با در نظر گرفتن آستیگماتیسم قرنیه خلفی)
>1.5 D	توصیه به استفاده از لنز توریک PC-IOL

EDOF نسبت به لنزهای چندکانونی تحمل بیشتری نسبت به آستیگماتیسم دارد و حتی با آستیگماتیسم باقی‌مانده متوسط، تأثیر کمتری بر عملکرد بینایی دارد⁵⁾.

Q آیا در صورت وجود آستیگماتیسم می‌توان از لنزهای چندکانونی استفاده کرد؟

اگر آستیگماتیسم منظم باشد (آستیگماتیسم در امتداد مریدین‌های اصلی قرنیه)، می‌توان با استفاده از لنز توریک چندکانونی آن را اصلاح کرد. در آستیگماتیسم 0.75 D یا بیشتر، استفاده از لنز توریک بررسی می‌شود و در 1.5 D یا بیشتر توصیه می‌گردد. از سوی دیگر، آستیگماتیسم نامنظم شدید (مانند قوز قرنیه) منع نسبی برای لنزهای چندکانونی است. EDOF تمایل به تحمل بیشتر آستیگماتیسم نسبت به لنزهای چندکانونی دارد و در بیماران با آستیگماتیسم متوسط ممکن است EDOF انتخاب شود.

5. درمان استاندارد و نتایج بالینی

روش جراحی و مدیریت حین عمل

در جراحی آب مروارید با روش فیکوامولسیفیکاسیون، لنز داخل چشمی چندکانونی (IOL) انتخاب و کاشته می‌شود. دقت در کپسولورکسیس مدور پیوسته (CCC) و مرکزیت کیسه و اپتیک در حین جراحی به ویژه برای IOLهای چندکانونی اهمیت دارد. حتی انحراف مرکزی خفیف نیز می‌تواند منجر به کاهش عملکرد بینایی شود.

اصول اساسی انتخاب IOL

IOL چندکانونی (مانند سه‌کانونی): برای بیمارانی که به شدت خواهان استقلال از عینک برای دور، نزدیک و میانه هستند (توصیه ESCRS) ¹⁾
EDOF: برای بیمارانی که دید میانه را ترجیح می‌دهند و کاهش دیسفوتوپسیا را می‌خواهند (توصیه ESCRS) ¹⁾
مشاوره فردی ضروری است ¹⁾

طراحی و ویژگی‌های لنزهای نماینده

PanOptix (Alcon) سه‌کانونی

طول کل 13 میلی‌متر، اپتیک 6 میلی‌متر، 15 ناحیه پراش

ناحیه پراش مرکزی 4.5 میلی‌متر + لبه انکساری. توزیع نور: نزدیک 25%/میانه 25%/دور 50%. فواصل کانونی: نزدیک 40 سانتی‌متر/میانه 60 سانتی‌متر/دور ∞. سطح جلویی غیرکروی (SA -0.10 میکرومتر). فاصله کانونی میانه 60 سانتی‌متر ویژگی متفاوتی نسبت به 80 سانتی‌متر بسیاری از محصولات رقیب است ²⁾.

Gemetric/Gemetric Plus (HOYA) سه‌کانونی

طول کل 13 میلی‌متر، اپتیک 6 میلی‌متر، ناحیه پراش مرکزی 3.2 میلی‌متر

قدرت افزوده: 1.75+ D (میانه) / 3.50+ D (نزدیک). G = دور و میانه بیشتر، GPlus = نزدیک بیشتر. امکان استراتژی سفارشی با استفاده از انواع مختلف در چشم مقابل. نسخه توریک تا 2.6 D اصلاح آستیگماتیسم را پشتیبانی می‌کند ⁴⁾.

TECNIS Symfony/Synergy (J&J) EDOF

EDOF پراشی از نوع اشرلت

Symfony: طراحی کاهش انحراف رنگی برای افزایش عمق فوکوس و بهبود دید میانه. Synergy: طراحی هیبریدی ترکیبی دوکانونی پراشی + EDOF. به عنوان نماینده EDOF بیشترین مطالعه را دارد ²⁾.

Clareon Vivity (Alcon) EDOF غیر پراشی

فناوری X-WAVE (تغییر ناپیوسته انحنای شعاعی)

بدون تقسیم نور. از نظر تئوری افت نور ندارد و به دلیل نداشتن ساختار پراشی، هاله و تابش خیره‌کننده کمتری دارد. دید نزدیک در میان EDOF‌ها محدودترین است¹⁰⁾.

IC-8 Apthera (AcuFocus) از نوع دهانه کوچک (اثر سوراخ سوزنی) است که عمق فوکوس را به طور قابل توجهی افزایش می‌دهد، اما باید به کاهش دید در نور کم توجه کرد. EyHance/RayOne EMV (نوع تک‌کانونی تقویت‌شده) با تغییر تدریجی توان از مرکز به پیرامون، دامنه گسترش فوکوس محدود است اما کمترین میزان فتوپسی غیرطبیعی را دارد¹⁾.

نتایج دید عدسی‌های نماینده

Kohnen و همکاران (PanOptix، n=27، پس از 3 ماه)²⁾:

UDVA: 0.00 ± 0.094 logMAR
UIVA (60 سانتی‌متر): 0.00 logMAR
UNVA: 0.01 ± 0.087 logMAR

Lawless و همکاران (PanOptix، n=33 گذشته‌نگر)²⁾:

UDVA: 0.01 ± 0.10 logMAR
UIVA: 0.30 ± 0.14 logMAR (88.9% ≥ 0.20)
UNVA: 0.11 ± 0.04 logMAR

مطالعه NINO (Gemetric/GPlus، n=124، پس از 6 ماه)⁴⁾:

دستیابی به دید 0.1 logMAR یا بهتر در تمام فواصل
منحنی دیفوکوس: حفظ logMAR 0.15 یا بیشتر در محدوده 0.0D تا 3.50D-
با شخصی‌سازی G/GPlus در چشم مقابل، 92% نیازی به عینک نزدیک ندارند

EDOF در مقابل تری‌فوکال: متاآنالیز

متاآنالیز Karam 2023 (22 مطالعه، 2200 چشم) نشان می‌دهد²⁾:

پیامد	تری‌فوکال در مقابل EDOF	آمار
حدت بینایی دور بدون اصلاح (UDVA)	بدون تفاوت	MD=0.00، P=0.84
حدت بینایی میانی بدون اصلاح (UIVA)	بدون تفاوت	MD=0.01، P=0.68
حدت بینایی دور اصلاح‌شده (CDVA)	EDOF کمی بهتر	MD=-0.01، P=0.01
دید نزدیک بدون اصلاح (UNVA)	تری‌فوکال به طور معنی‌داری بهتر	MD=0.12, P<0.00001
دید نزدیک اصلاح‌شده با فاصله (DCNVA)	تری‌فوکال بهتر	MD=0.12, P=0.002
بروز هاله	بدون تفاوت	OR=0.64, P=0.10
بروز خیرگی	بدون تفاوت	تفاوت معنی‌دار نیست
نرخ عدم وابستگی به عینک	تری‌فوکال به طور معنی‌داری بالاتر	OR=0.26, P=0.02
نمره QoV	سه‌کانونی کمی بهتر	MD=1.24، P=0.03
رضایت بیمار	بدون تفاوت (هر دو گروه بالا)	—
حساسیت کنتراست	بدون تفاوت (7 مطالعه از 10 مطالعه)	—

مقایسه سه‌کانونی در مقابل دوکانونی

در متاآنالیز (Wisse و همکاران) که توسط راهنمای ESCRS引用 شده است، لنزهای سه‌کانونی در مقایسه با لنزهای دوکانونی ¹⁾:

UDVA: MD −0.03 logMAR (سه‌کانونی برتر)
UIVA: MD −0.07 logMAR (سه‌کانونی برتر)
بدون تفاوت معنی‌دار در وابستگی به عینک، حساسیت کنتراست و میزان تابش‌خوردگی

مرور سیستماتیک چندکانونی در مقابل تک‌کانونی (Khandelwal 2019) نیز برتری لنزهای چندکانونی در دید میانی و نزدیک را نشان داده است ⁸⁾.

چندکانونی در مقابل تک‌کانونی (مرور کاکرین)

در مرور کاکرین (د سیلوا و همکاران)، لنزهای داخل چشمی چندکانونی در مقایسه با تک‌کانونی ⁹⁾:

نرخ عدم وابستگی به عینک: RR 0.63 (95% CI 0.55 تا 0.73) به نفع چندکانونی
بروز خیرگی: RR 1.41 (1.03 تا 1.93) بیشتر در چندکانونی
بروز هاله: RR 3.58 (1.99 تا 6.46) بیشتر در چندکانونی

استراتژی میکس اند مچ

استراتژی ترکیب انواع مختلف لنز در دو چشم، مانند لنز سه‌کانونی در چشم غالب و لنز EDOF در چشم غیرغالب، به منظور تکمیل مزایای هر لنز. این روش ممکن است پروفایل بینایی شخصی‌سازی‌شده‌ای ایجاد کند، اما بررسی تأثیر بر دید سه‌بعدی قبل از عمل ضروری است ⁶⁾.

پیگیری پس از عمل

کاتاراکت ثانویه: به دلیل تأثیر بیشتر بر حساسیت کنتراست در لنزهای چندکانونی نسبت به تک‌کانونی، کپسولوتومی زودهنگام با لیزر Nd:YAG توصیه می‌شود
خطای انکساری باقیمانده: در صورت نیاز، اصلاح اضافی با لیزر (تاچ‌آپ) در نظر گرفته شود
انطباق عصبی: اکثر بیماران طی ۳ تا ۶ ماه پس از عمل به خیرگی و هاله عادت می‌کنند

Q آیا پس از عمل نیازی به عینک نخواهم داشت؟

در لنزهای سه‌کانونی، بیش از ۸۵٪ بیماران در تمام فواصل دور، میانی و نزدیک نیازی به عینک ندارند. در روش G/GPlus با چشم مقابل سفارشی، ۹۲٪ برای دید نزدیک نیازی به عینک ندارند. لنزهای EDOF برای دید دور تا میانی خوب هستند، اما ممکن است برای دید نزدیک (کمتر از ۴۰ سانتی‌متر) نیاز به عینک باشد. با این حال، تفاوت‌های فردی زیاد است و نمی‌توان «عدم نیاز ۱۰۰٪ به عینک پس از عمل» را تضمین کرد. بررسی شغل، سرگرمی‌ها و انتظارات بیمار قبل از عمل و ایجاد انتظارات واقع‌بینانه مهم است.

Q هاله و خیرگی چقدر آزاردهنده هستند؟

متاآنالیز (22 مطالعه، 2200 چشم) نشان داد که تفاوت معنی‌داری در میزان بروز هاله و تابش خیره‌کننده بین لنزهای EDOF و سه‌کانونی وجود ندارد. در بسیاری از بیماران، طی 3 تا 6 ماه پس از جراحی، عصب‌سازگاری (neuroadaptation) باعث عادت کردن به این پدیده‌های نوری می‌شود. حتی اگر در ابتدا آزاردهنده باشند، در بیشتر موارد تا حدی کاهش می‌یابند که در زندگی روزمره اختلال ایجاد نکنند. با این حال، در برخی بیماران سازگاری ناکافی بوده و ممکن است تأثیر بر کیفیت زندگی باقی بماند. توضیح کافی در مشاوره قبل از جراحی مهم است.

6. پاتوفیزیولوژی (اصول نوری و عصب‌سازگاری)

اصول نوری لنزهای داخل چشمی چندکانونی پراش

ساختارهای پله‌ای ریز (توری پراش) که به صورت دایره‌های متحدالمرکز در بخش نوری قرار گرفته‌اند، نور ورودی را تقسیم می‌کنند. نور پراش مرتبه صفر به فوکوس دور و نور پراش مرتبه اول به فوکوس نزدیک هدایت می‌شود و این مکانیسم توزیع انرژی پایدار را بدون توجه به قطر مردمک امکان‌پذیر می‌سازد. نورهای پراش مرتبه دوم و بالاتر تصویر تشکیل نمی‌دهند و باعث کاهش حساسیت کنتراست فرکانس بالا می‌شوند. در نوع آپودایز (مانند ReSTOR)، عمق نواحی پراش از مرکز به سمت پیرامون به تدریج کاهش می‌یابد و در نواحی پیرامونی توزیع انرژی به سمت دور افزایش می‌یابد.

طراحی نوری لنزهای EDOF

نوع پراش EDOF (اکلت): با الگوی پراش اکلت، انحراف رنگی را کاهش داده و عمق فوکوس را افزایش می‌دهد. تقریباً تمام نور را روی فوکوس دور تا میانی متمرکز می‌کند.

نوع غیرپراش EDOF (فناوری X-WAVE): لنز Vivity IOL. تغییر ناپیوسته در انحنای شعاعی بخش نوری باعث افزایش عمق فوکوس می‌شود. بدون ساختار پراش، هاله و تابش خیره‌کننده کمتری دارد¹⁰⁾.

نوع دیافراگم کوچک (سوراخ سوزنی): IC-8 Apthera. اثر سوراخ سوزنی عمق فوکوس را به طور قابل توجهی افزایش می‌دهد، اما کاهش دید در نور کم چالش است.

نوع تک‌کانونی تقویت‌شده: مانند EyHance. تغییر تدریجی قدرت در بخش نوری مرکزی باعث افزایش فوکوس می‌شود. دامنه افزایش محدود است اما کمترین میزان علائم نوری غیرطبیعی را دارد.

تأثیر بر دید سه‌بعدی

دید سه‌بعدی در مواردی که لنز چندکانونی در هر دو چشم کاشته شده است، به طور معنی‌داری بهتر از کاشت یک‌طرفه است. در دوطرفه 84.6% و در یک‌طرفه 42.8% به دید سه‌بعدی 60 ثانیه قوسی یا بهتر دست یافتند (P=0.009). آنیزومتروپی در 92.3% موارد دوطرفه دیده نشد در حالی که در یک‌طرفه 21.4% مشاهده شد (P=0.001)⁶⁾. لنزهای شکستی نسبت به لنزهای پراش تمایل به دید سه‌بعدی بهتری دارند (Chang: میانگین 8.36 برای شکستی در مقابل 6.50 برای پراش، P=0.017)⁶⁾.

عصب‌سازگاری (Neuroadaptation)

فرآیندی که در آن مغز انتخاب و ادغام تصاویر هر فوکوس را یاد می‌گیرد، عصب‌سازگاری نامیده می‌شود. مطالعات fMRI نشان داده است که 3 تا 4 هفته پس از جراحی لنز چندکانونی، فعالیت قشری مرتبط با توجه، یادگیری و کنترل شناختی افزایش می‌یابد و پس از 6 ماه تثبیت و نرمال می‌شود⁶⁾. اکثر بیماران طی 3 تا 6 ماه با تابش خیره‌کننده و هاله سازگار می‌شوند.

7. تحقیقات جدید و چشم‌انداز آینده

IOL هیبریدی (چندکانونی-EDOF): مانند TECNIS Synergy. در مقایسه با سه‌کانونی، تفاوت معنی‌داری در دید اصلاح‌شده دور و میانی وجود ندارد، UIVA در هیبریدی کمی بهتر است (MD=0.055، P<0.05)، UNVA در سه‌کانونی برتر است. هاله در سه‌کانونی 32% بیشتر رخ می‌دهد¹⁾.

کاشت سفارشی طرف مقابل (Gemetric/GPlus): یک استراتژی سفارشی با استفاده از دو نوع مختلف توزیع نور در دو چشم، که دید نزدیک و میانی خوب و پدیده‌های بینایی مشابه گزارش شده است⁴⁾.

سیستم IOL مکمل: مفهوم گسترش عمق میدان کلی با ترکیب عمق میدان دو چشم در حال مطالعه است⁶⁾.

مدیریت سندرم انقباض کپسول: روش تثبیت چهار فلنج پرولین (روش محمود) برای IOL سه‌کانونی توریک دسنتره گزارش شده است⁷⁾.

بهینه‌سازی مدیریت آستیگماتیسم کم: بهینه‌سازی رویکرد فردی بر اساس تحمل بالای آستیگماتیسم IOLهای EDOF در حال مطالعه است⁵⁾.

طراحی نوری نسل بعد: با پیشرفت فناوری کنترل جبهه موج و علم مواد، توسعه IOLهای نسل بعد که در عین به حداقل رساندن فتوپسی غیرطبیعی، دامنه دید وسیعی را فراهم می‌کنند، در حال پیشرفت است.

8. منابع

European Society of Cataract and Refractive Surgeons (ESCRS). ESCRS recommendations for cataract surgery. ESCRS; 2024. Available from: https://www.escrs.org/escrs-recommendations-for-cataract-surgery
Karam M, Alkhowaiter N, Alkhabbaz A, et al. Extended depth of focus versus trifocal for intraocular lens implantation: an updated systematic review and meta-analysis. Am J Ophthalmol. 2023;251:53-68.
American Academy of Ophthalmology Cataract/Anterior Segment Preferred Practice Pattern Panel. Cataract in the Adult Eye Preferred Practice Pattern. Ophthalmology. 2022;129(4):P1-P126.
Kaymak H, Potvin R, Neller K, et al. Customizing clinical outcomes with implantation of two diffractive trifocal IOLs of identical design but differing light distributions to the far, intermediate and near foci. Clin Ophthalmol. 2024;18:1009-1022.
Rocha-de-Lossada C, Rodríguez-Vallejo M, Rodríguez-Calvo-de-Mora M, et al. Managing low corneal astigmatism in patients with presbyopia correcting intraocular lenses: a narrative review. BMC Ophthalmol. 2023;23:254. doi:10.1186/s12886-023-03046-0
He Y, Zhu B, Li B, Zou H, Ma Y. Stereopsis following implantation of presbyopia-correcting intraocular lenses: a narrative review. Ophthalmol Ther. 2024;13:2331-2341.
Mahmood AH, Aljodaie MK, Alsaati AF. Four-flanged prolene fixation for a toric trifocal intraocular lens of the double C-Loop design in an eye with severe capsular phimosis. Am J Ophthalmol Case Rep. 2021;21:101000.
Khandelwal SS, Jun JJ, Mak S, Booth MS, Shekelle PG. Effectiveness of multifocal and monofocal intraocular lenses for cataract surgery and lens replacement: a systematic review and meta-analysis. Graefes Arch Clin Exp Ophthalmol. 2019;257(5):863-875. doi:10.1007/s00417-019-04247-6
de Silva SR, Evans JR, Kirthi V, Ziaei M, Leyland M. Multifocal versus monofocal intraocular lenses after cataract extraction. Cochrane Database Syst Rev. 2016;12:CD003169. doi:10.1002/14651858.CD003169.pub4. PMID:27931035
Bala C, Poyales F, Guarro M, et al. Multicountry clinical outcomes of a new nondiffractive presbyopia-correcting IOL. J Cataract Refract Surg. 2022;48:136-143. doi:10.1097/j.jcrs.0000000000000803