Bệnh ấu trùng sán lợn (Cysticercosis) là một bệnh nhiễm trùng do ấu trùng của sán dây lợn (Taenia solium) có tên là Cysticercus cellulosae ký sinh trong mô. Thông thường, con người là vật chủ cuối cùng, nhưng nếu vô tình nuốt phải trứng sán, con người trở thành vật chủ trung gian và mắc bệnh ấu trùng sán lợn.
Khi ký sinh ở hệ thần kinh trung ương, được gọi là bệnh ấu trùng sán lợn thần kinh (Neurocysticercosis; NCC). NCC là nguyên nhân chính gây động kinh ở người lớn trên thế giới, và WHO coi đây là một vấn đề sức khỏe cộng đồng chính. CDC xếp nó vào nhóm bệnh nhiễm ký sinh trùng bị lãng quên.
Khi ký sinh ở mắt hoặc hốc mắt, được gọi là bệnh ấu trùng sán lợn ở mắt/hốc mắt (Ocular/Orbital Cysticercosis; OOC). OOC được coi là một trong những nguyên nhân gây mù có thể phòng ngừa được.
Các khu vực lưu hành là Đông Nam Á, tiểu lục địa Ấn Độ, Trung và Nam Mỹ, và châu Phi, nơi điều kiện vệ sinh kém. Tại Mỹ, có khoảng 1.000 ca nhập viện mới do NCC mỗi năm, và 10% số lần khám cấp cứu vì co giật ở miền Tây Nam là do bệnh ấu trùng sán lợn. Hầu hết các ca bệnh ở Mỹ là người nhập cư từ Trung và Nam Mỹ.
Các báo cáo về vị trí ký sinh của ấu trùng sán lợn cho thấy sự phân bố sau:
Ở Ấn Độ, phần phụ của mắt (mô quanh hốc mắt) là vị trí thường gặp nhất. Ở châu Âu và châu Mỹ, cực sau của nhãn cầu là vị trí nhiễm trùng chính.
Bệnh lưu hành ở các khu vực vệ sinh kém như Đông Nam Á, tiểu lục địa Ấn Độ, Trung và Nam Mỹ, châu Phi. Tại Mỹ, số ca đang gia tăng, đặc biệt ở người nhập cư từ Mỹ Latinh, với khoảng 1.000 ca nhập viện mới do NCC mỗi năm.
Triệu chứng đa dạng tùy theo vị trí ký sinh trùng.
Khi có NCC (bệnh nang sán thần kinh), có thể biểu hiện co giật/động kinh, đột quỵ do nhồi máu não, suy giảm nhận thức và rối loạn tâm thần kinh.
Bệnh nang sán cơ ngoài nhãn cầu biểu hiện các triệu chứng không đặc hiệu như sưng tái phát, phù mi mắt và rối loạn vận động nhãn cầu, thường bị chẩn đoán nhầm là u giả và dùng corticosteroid1).
Dấu hiệu khác nhau tùy theo vị trí ký sinh.
Tiền phòng
Nang sán ở tiền phòng: Hiếm gặp. Được cho là xâm nhập qua góc tiền phòng.
Tắc đồng tử: Tắc tiền phòng do nang sán có thể gây glôcôm.
Dấu hiệu đèn khe: Nang sán đường kính 1,5–6 lần đường kính gai thị, có chuyển động sóng dưới kích thích ánh sáng.
Hậu đoạn
Nang sán dây dưới võng mạc: thường gặp nhất ở góc phần tư thái dương dưới. Được cho là đến qua động mạch mi ngắn.
Nang sán dây trong dịch kính: Xuyên qua võng mạc từ tuần hoàn mạch mạc vào buồng dịch kính.
Bong võng mạc: Xảy ra bong võng mạc xuất tiết hoặc do rách võng mạc do sự di chuyển của nang sán.
Phù gai thị: Do chèn ép dây thần kinh thị giác. Hiếm gặp.
Dưới kết mạc và hốc mắt
Nang sán dưới kết mạc: Xuất hiện dưới dạng một khối u nổi lên, màu đỏ đến vàng.
Lồi mắt và sưng mi mắt: Dấu hiệu của bệnh nang sán ở hốc mắt. Có thể kèm theo liệt cơ mắt.
Dày cơ ngoại nhãn: Cơ thẳng trên thường bị ảnh hưởng nhất. Có thể thấy nang sán và đầu sán trên siêu âm1).
Nếu có triệu chứng gợi ý tổn thương não, cần khám thần kinh toàn diện. Có thể thấy phù gai thị, liệt dây thần kinh sọ, dấu hiệu đột quỵ và dấu hiệu kích thích màng não.
Bệnh nang sán xảy ra khi người nuốt phải trứng của sán dây Taenia solium. Có ba đường lây nhiễm.
Trứng ăn vào mất lớp vỏ bảo vệ do axit dạ dày. Sau khi phát triển thành ấu trùng, chúng theo dòng máu đến các mô như não, mắt và cơ vân.
Các yếu tố nguy cơ như sau 1).
Đường lây nhiễm không chỉ qua ăn thịt lợn. Ăn rau, củ, quả hoặc uống nước bị nhiễm trứng sán cũng có thể gây nhiễm bệnh. Do đó, ngay cả những người ăn chay trường cũng có nguy cơ nhiễm bệnh ở vùng lưu hành dịch.
Chẩn đoán NCC và OOC cần kết hợp các xét nghiệm lâm sàng, huyết thanh học và chẩn đoán hình ảnh.
Chẩn đoán hình ảnh hữu ích nhất để chẩn đoán xác định. Đặc điểm của từng phương thức được trình bày dưới đây.
| Phương thức | Kết quả | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Siêu âm (B-scan) | Nang ranh giới rõ + đầu sán tăng âm | Rẻ, không phóng xạ, hữu ích theo dõi điều trị |
| CT | Khối giảm tỷ trọng + vùng trung tâm tăng tỷ trọng (đầu sán) | Xuất sắc phát hiện tổn thương vôi hóa |
| MRI | Nang tín hiệu thấp + hạt tín hiệu cao | Hữu ích nhất để đánh giá NCC. Khả năng phát hiện hạt cao hơn CT |
Siêu âm được khuyến nghị để đánh giá ban đầu. Kiểm tra lặp lại mỗi 2 tuần hữu ích để đánh giá hiệu quả điều trị1). MRI trong nghiên cứu 161 ca cho thấy ưu thế hơn CT trong phát hiện hạt1). Khi nang sán chết, có thể có tăng cường tín hiệu nhưng hạt có thể không xác nhận được.
Điều trị tiêu chuẩn cho bệnh nang sán hốc mắt và NCC như sau:
Can thiệp ngoại khoa tùy theo vị trí ký sinh.
Nếu nang sán chết do thuốc, các chất bên trong nang sẽ được giải phóng vào buồng dịch kính, gây ra phản ứng viêm nặng. Do nguy cơ dẫn đến PVR, glôcôm, đục thủy tinh thể và teo nhãn cầu, cần phải tiến hành phẫu thuật cắt dịch kính để loại bỏ trước. Xem phần “Phương pháp điều trị tiêu chuẩn” để biết chi tiết.
Khi con người nuốt phải trứng của sán dây heo, vỏ bảo vệ của trứng bị hòa tan bởi axit dạ dày. Ấu trùng được giải phóng xuyên qua thành ruột và di chuyển theo dòng máu đến các mô khắp cơ thể. Ở vùng mắt, người ta cho rằng chúng đến đoạn sau qua động mạch mi ngắn.
Sự tiến triển sau khi ký sinh của nang sán được phân loại thành ba giai đoạn1).
Ở hậu phòng, nang sán di chuyển từ tuần hoàn hắc mạc xuyên qua võng mạc vào buồng dịch kính. Trong quá trình này, có thể gây ra vết rách võng mạc, dẫn đến bong võng mạc do rách. Bong võng mạc xuất tiết xảy ra do phản ứng viêm kèm theo sự hiện diện của nang sán.
Đường xâm nhập vào tiền phòng vẫn còn đang được tranh luận, nhưng có giả thuyết cho rằng nó đi qua góc tiền phòng.
Phản ứng viêm khi ký sinh trùng chết là nguyên nhân chính gây biến chứng mắt, và kiểm soát phản ứng này là chìa khóa của chiến lược điều trị.
Soman và cộng sự (2021) báo cáo một trường hợp nhiễm ấu trùng sán dây lợn ở cơ trực trên bên trái của một phụ nữ 25 tuổi được điều trị bảo tồn trong 2 năm như viêm mô tế bào tái phát. Ấu trùng và đầu sán được xác định bằng siêu âm B-scan, và chẩn đoán được xác nhận bằng MRI. Dùng albendazole 15 mg/kg trong 4 tuần giúp thuyên giảm hoàn toàn triệu chứng. Không ghi nhận biến chứng NCC1).
Khi có nang sán ở đoạn sau nhãn cầu, các biến chứng sau có thể xảy ra.
Tiên lượng tốt nhất ở những bệnh nhân được điều trị sớm và hình ảnh học trở về bình thường sau nhiễm trùng ban đầu.
Ở những bệnh nhân bị co giật do NCC, tỷ lệ tái phát co giật đạt 49% sau 4 năm và 68% sau 6 năm. Thường cần quản lý lâu dài bằng thuốc chống động kinh.
Tại một số tiểu bang (Hoa Kỳ), bệnh sán dây lợn phải được báo cáo cho cơ quan y tế.
