Cơ ngoại nhãn là một trong những nhóm cơ xương chuyên biệt nhất trong cơ thể con người. Bao gồm 6 cơ tự ý (4 cơ thẳng + 2 cơ chéo) kiểm soát chuyển động mắt, cơ nâng mi trên (LPS) chịu trách nhiệm nâng mí mắt, và 3 cơ không tự ý (cơ sụn mi trên, cơ sụn mi dưới và cơ ổ mắt).
Về mặt phôi học, thân cơ ngoại nhãn có nguồn gốc từ trung bì, trong khi các thành phần mô liên kết có nguồn gốc từ tế bào mào thần kinh.
Các cơ tự ý đảm nhận chuyển động mắt là 6 (cơ thẳng trong, cơ thẳng ngoài, cơ thẳng trên, cơ thẳng dưới, cơ chéo trên, cơ chéo dưới). Thêm cơ nâng mi trên, tổng cộng có 7 cơ tự ý. Cộng thêm 3 cơ không tự ý (cơ sụn mi trên, cơ sụn mi dưới, cơ ổ mắt) thì có 10 cơ trong hốc mắt.
Dưới đây là vị trí bám của mỗi cơ (khoảng cách từ rìa giác mạc), tác dụng chính và sự chi phối thần kinh.
| Tên cơ | Khoảng cách từ rìa giác mạc | Tác dụng chính | Chi phối thần kinh |
|---|---|---|---|
| Cơ trực trong (MR) | 5,5 mm | Khép | Nhánh dưới của dây thần kinh sọ III (CN3) |
| Cơ thẳng ngoài (LR) | 6,9 mm | Dạng | Dây thần kinh sọ VI |
| Cơ thẳng trên (SR) | 7,7 mm | Nâng, xoay trong, khép | Nhánh trên dây thần kinh sọ III |
| Cơ thẳng dưới (IR) | 6,5 mm | Hạ, xoay ngoài, khép | Nhánh dưới của dây thần kinh sọ III (CN3) |
| Cơ chéo trên (SO) | — (sau ngoài) | Xoay trong, hạ, dạng | Dây thần kinh sọ IV (CN4) (dây thần kinh ròng rọc) |
| Cơ chéo dưới (IO) | — (sau ngoài) | Xoay ngoài, nâng, dạng | Nhánh dưới thần kinh sọ III (CN3) |
Nối các điểm bám của bốn cơ thẳng tạo thành một đường cong xoắn ốc (Xoắn ốc Tillaux). Khoảng cách từ rìa giác mạc tăng dần theo thứ tự: cơ thẳng trong (5,5 mm) → cơ thẳng dưới (6,5 mm) → cơ thẳng ngoài (6,9 mm) → cơ thẳng trên (7,7 mm).
Nhóm cơ thẳng
Cơ thẳng trong (MR): Chiều dài gân 4,5 mm (ngắn nhất). Chức năng chính: khép. Có gân ngắn nhất.
Cơ thẳng ngoài (LR): Cung tiếp xúc 12 mm (rộng nhất). Chức năng chính: dạng1).
Cơ thẳng trên (SR): Cách rìa giác mạc 7,7 mm (xa nhất). Chức năng chính: nâng, chức năng phụ: xoay trong và khép1). Các tế bào thần kinh chi phối nó bắt chéo ở não giữa và chi phối bên đối diện.
Cơ thẳng dưới (IR): Chức năng chính: hạ, chức năng phụ: xoay ngoài và khép1).
Nhóm cơ chéo
Cơ chéo trên (SO): Cơ ngoại nhãn dài nhất. Xuất phát từ phần trên trong của hốc mắt, vòng qua ròng rọc, sau đó đi dưới cơ thẳng trên để bám vào phía sau ngoài. Chức năng chính: xoay trong; chức năng phụ: hạ và dạng1). Do thần kinh ròng rọc (CN4) chi phối, là dây thần kinh sọ duy nhất thoát ra từ mặt lưng thân não.
Cơ chéo dưới (IO): Xuất phát từ sàn hốc mắt, phía ngoài rãnh lệ mũi. Chức năng chính: xoay ngoài; chức năng phụ: nâng và dạng1).
Xuất phát từ phía trên vòng Zinn, đổi hướng từ thẳng đứng sang ngang tại dây chằng Whitnall (dây chằng ngang trên) qua cân cơ nâng để bám vào sụn mi. Được chi phối bởi nhánh trên của thần kinh vận nhãn.
Do nguy cơ thiếu máu cục bộ đoạn trước, nguyên tắc là chỉ phẫu thuật tối đa hai cơ thẳng cùng lúc. Cả bốn cơ thẳng đều cung cấp máu cho phần trước nhãn cầu qua động mạch mi trước, và nguy cơ thiếu máu tăng lên khi phẫu thuật nhiều cơ cùng lúc.
Các chuyển động của mắt được điều chỉnh bởi một số quy luật sinh lý.
Định luật Hering
Định luật phân bố thần kinh bằng nhau: Trong các chuyển động mắt liên hợp, sự phân bố thần kinh bằng nhau chảy đồng thời đến các cơ đồng vận (cơ phối hợp).
Ý nghĩa lâm sàng: Trong lác liệt, độ lệch thứ phát (độ lệch của mắt lành) khi cố định bằng mắt bị liệt lớn hơn độ lệch nguyên phát (độ lệch của mắt liệt) khi cố định bằng mắt lành.
Định luật Sherrington
Định luật chi phối thần kinh đối lập: Khi sự chi phối thần kinh đến cơ chủ động tăng lên, sự chi phối đến cơ đối kháng cùng bên giảm đi đồng thời.
Ý nghĩa lâm sàng: Ví dụ, trong liệt dây thần kinh giạng (liệt cơ thẳng ngoài), co cứng thứ phát xảy ra ở cơ thẳng trong của mắt bị ảnh hưởng.
Xơ hóa cơ ngoại nhãn bẩm sinh (CFEOM) là một CCDDD điển hình do bất thường phát triển của dây thần kinh sọ III và IV1). Đặc trưng bởi sụp mi và hạn chế nhìn lên, với mắt cố định ở tư thế nhìn xuống. CCDD được phân chia thành hội chứng Duane, CFEOM, hội chứng Moebius, v.v. tùy theo loại dây thần kinh sọ liên quan1).
Trong vận động mắt liên hợp, định luật này phát biểu rằng một cặp cơ đối vận (ví dụ: cơ thẳng ngoài mắt phải và cơ thẳng trong mắt trái) nhận được sự chi phối thần kinh tương đương cùng một lúc. Trong lác liệt, khi cố gắng định thị bằng mắt bị liệt, sự chi phối thần kinh đến cơ đối vận tăng lên, gây co cơ quá mức ở cơ đối vận của mắt lành, do đó độ lệch thứ phát lớn hơn độ lệch nguyên phát. Điều này tạo ra các dấu hiệu quan trọng để chẩn đoán lác liệt.
