آسیب چشمی ناشی از لیزر زیبایی، اصطلاحی کلی برای آسیبهای چشمی است که در اثر تابش پرتو لیزر به چشم در طی اقدامات لیزر زیبایی مانند موزدایی، حذف خالکوبی، کاهش چین و چروک و لایهبرداری صورت ایجاد میشود.
لیزرهای زیبایی بر اساس نظریه تخریب نوری انتخابی (selective photothermolysis) عمل میکنند. این اصل شامل تخریب انتخابی کروموفور هدف با استفاده از نور با طول موج خاص است. سه کروموفور اصلی هدف عبارتند از ملانین، هموگلوبین و آب.
با این حال، این کروموفورها به وفور در داخل چشم نیز وجود دارند. ملانین در اپیتلیوم رنگدانهدار شبکیه و عنبیه، هموگلوبین درون رگهای خونی، و آب در قرنیه و عدسی میتوانند نور لیزر را جذب کرده و باعث آسیب ثانویه شوند.
درمانهای زیبایی با لیزر به طور کلی ایمن در نظر گرفته میشوند، اما در صورت انجام اقدامات ایمنی نامناسب در ناحیه اطراف چشم، ممکن است آسیب چشمی رخ دهد. درمانهای رایجی که در نزدیکی چشم انجام میشوند عبارتند از:
انواع اصلی لیزرهای زیبایی و ویژگیهای آنها در زیر آورده شده است.
| نوع لیزر | طول موج | کاربرد اصلی |
|---|---|---|
| الکساندرایت | 755 نانومتر | موهای زائد افراد با پوست روشن |
| دیود | 800–810 نانومتر | موهای زائد افراد با پوست تیره |
| Nd:YAG | ۱۰۶۴ نانومتر | موهای زائد و حذف خالکوبی در پوست تیره |
| CO2 | ۱۰۶۰۰ نانومتر | لیفتینگ و حذف چین و چروک |
آسیب چشمی پس از درمان با لیزر زیبایی، فاصله زمانی کوتاهی بین مواجهه و بروز علائم دارد. بنابراین، رابطه علّی با درمان معمولاً به راحتی قابل شناسایی است. علائم ذهنی اصلی به ترتیب فراوانی ذکر شده است.
آسیب میتواند از بخش قدامی تا خلفی چشم گسترده باشد.
یافتههای بخش قدامی چشم
ناهنجاری قرنیه: تورم، سایش، زخم، نقص اپیتلیال. با لیزر CO2، زخم قرنیه ناشی از گرم شدن بیش از حد محافظ فلزی نیز گزارش شده است1).
یووئیت: یووئیت قدامی به طور مکرر مشاهده میشود.
ناهنجاری مردمک و آتروفی عنبیه: ملانین عنبیه نور لیزر را جذب کرده و میتواند باعث آسیب غیرقابل برگشت عنبیه شود. همراه با نقص در عبور نور.
آب مروارید: لیزر دیود میتواند باعث ایجاد آب مروارید شود. به صورت آب مروارید هستهای بروز میکند.
افزایش فشار داخل چشم: ممکن است با گلوکوم ثانویه همراه شود.
یافتههای بخش خلفی چشم
کدورت و خونریزی شبکیه: خونریزی زیر حفرهای و خونریزی داخل شبکیه مشاهده میشود. در SD-OCT به عنوان ضایعات با بازتاب بالا دیده میشود.
سوراخ ماکولا: ممکن است در اثر تابش لیزر Nd:YAG با توان بالا ایجاد شود.
خونریزی زجاجیه: به دنبال آسیب شبکیه رخ میدهد.
نئوواسکولاریزاسیون مشیمیه (CNV): میتواند به عنوان یک عارضه جانبی رخ دهد. در آنژیوگرافی فلورسئین، هیپرفلورسانس اولیه و نشت دیررس مشاهده میشود.
حتی هنگام استفاده از محافظ قرنیه فلزی، عوارض اتفاقی گزارش شده است. در لایهبرداری با لیزر CO2، کمبود زمان خنککننده بین پالسهای لیزر باعث داغ شدن محافظ فلزی و ایجاد کراتوپاتی تاولی دوطرفه در یک مورد شده است. همچنین گزارش شده است که اگر دمای قرنیه به مدت ۱۴ ثانیه به ۸۰ درجه سانتیگراد برسد، آب مروارید ایجاد میشود.
بیشتر آسیبهای چشمی ناشی از لیزرهای زیبایی به دلیل رعایت نکردن اقدامات ایمنی رخ میدهد. در مطالعهای روی ۴۰ نفر که دچار آسیب چشمی شده بودند، تنها ۱۵٪ از عینکهای محافظ استفاده کرده بودند.
در ژاپن، انرژی لیزر توسط استانداردهای صنعتی ژاپن (JIS) محدود شده است، اما برخی محصولات خارجی خارج از این استانداردها هستند. حتی قرار گرفتن کوتاه مدت (چند ثانیه) در معرض ناحیه لکه زرد میتواند باعث آسیب غیرقابل برگشت به شبکیه حسی شود.
ضخامت پلک برای جلوگیری از نفوذ نور لیزر کافی نیست. بستن چشمها به تنهایی از چشم محافظت نمیکند و نیاز به عینک محافظ یا سپر قرنیهای متناسب با طول موج است. برای جزئیات به بخش «علل و عوامل خطر» مراجعه کنید.
آسیبهای چشمی پس از اقدامات زیبایی با لیزر به دلیل ارتباط زمانی واضح با اقدام، نسبتاً آسان تشخیص داده میشوند. با ترکیب شرح حال و آزمایشهای مختلف، محل و وسعت آسیب ارزیابی میشود.
گرفتن طول موج، توان و روش نوسان لیزر استفاده شده مهم است. مدت زمان تابش، فاصله تابش و استفاده از وسایل محافظ نیز بررسی میشود.
اگر پس از درمان متوجه کاهش بینایی، تاری دید، نقاط کور، یا مگسپران شدید، باید فوراً به چشمپزشک مراجعه کنید. زمان بین قرارگیری در معرض لیزر و بروز علائم کوتاه است و معاینه دقیق زودهنگام برای ارزیابی آسیب و تعیین برنامه درمانی ضروری است.
درمان آسیبهای چشمی ناشی از لیزر زیبایی به محل و شدت آسیب بستگی دارد. دستورالعملهای دارویی یکپارچه و ثابتی وجود ندارد. برنامه درمانی بر اساس شرح حال دقیق و معاینه فیزیکی تعیین میشود.
درمان آسیب قرنیه
ضایعات سطحی: با آنتیبیوتیک موضعی، استروئید موضعی، لنز تماسی درمانی یا پوشش چشم مدیریت میشوند.
آسیب اندوتلیال: آسیب به اندوتلیوم قرنیه میتواند منجر به تغییرات تاولی، ضخیم شدن قرنیه و از دست دادن بینایی شود. ممکن است نیاز به پیوند قرنیه باشد.
درمان آسیب شبکیه
درمان با استروئید: تجویز موضعی، تزریقی، ایمپلنت یا سیستمیک بر اساس شرایط بیماری انتخاب میشود. هدف کاهش التهاب و بهبود اپیتلیوم رنگدانهدار شبکیه است.
داروهای ضد VEGF: در صورت ایجاد رگهای جدید مشیمیه، تزریق داخل زجاجیهای بواسیزوماب با دوز 1.25 میلیگرم در 0.05 میلیلیتر مؤثر است. پسرفت غشا و بهبود بینایی گزارش شده است.
سایر درمانها
التهاب عنبیه: برای کاهش التهاب از قطرههای استروئیدی و داروهای گشادکننده مردمک (مانند آتروپین) استفاده میشود.
اسید اسکوربیک: به صورت موضعی یا خوراکی برای افزایش فعالیت فیبروبلاستها و کاهش آسیب چشمی تجویز میشود.
برای آسیب شبکیه ناشی از لیزر، عموماً «درمان مؤثری وجود ندارد». اثر درمان استروئیدی نیز نامشخص است و پیشگیری با استفاده از عینک محافظ مهمترین اقدام است.
پیشآگهی به میزان آسیب و نوع لیزر بستگی دارد. برای رگزایی جدید مشیمیه، داروی ضد VEGF (بواسیزوماب) مؤثر است و بهبود بینایی گزارش شده است. از سوی دیگر، در سوراخ ماکولا یا آسیب شدید شبکیه ناشی از لیزر Nd:YAG، پیشآگهی بینایی ممکن است نامطلوب باشد.
اثر لیزر بر بافت زنده با توان تابش و مدت زمان تابش تعیین میشود و به تخریب (disruption)، تبخیر نوری (photoablation)، انعقاد (coagulation)، اثر گرمایی (hyperthermia) و واکنش فتوشیمیایی (photochemical reaction) طبقهبندی میشود.
مکانیسم آسیب چشمی به طول موج لیزر بستگی دارد.
| محدوده طول موج | مکانیسم آسیب | لیزرهای نماینده |
|---|---|---|
| طول موج کوتاه (532–595 نانومتر) | آسیب فوتوترمال | KTP، لیزر رنگی پالسی |
| طول موج بلند (755–10,600 نانومتر) | آسیب فوتوترمال + فوتومکانیکی | الکساندرایت، دیود، Nd:YAG، CO2 |
لیزرهای با طول موج کوتاه (مانند KTP و لیزر رنگی پالسی) از طریق انعقاد نوری باعث آسیب فوتوترمال میشوند. دمای شبکیه را 40 تا 60 درجه سانتیگراد افزایش داده و پروتئینها را دناتوره میکنند.
لیزرهای با طول موج بلند (دیود، Nd:YAG، الکساندریت و غیره) علاوه بر آسیب نوری-حرارتی، امواج ضربهای صوتی انفجاری ایجاد میکنند. قطعات کروموفور بافت اطراف را سوراخ کرده و تخریب فیزیکی ایجاد میکنند.
کروموفورهای اصلی جذبکننده نور لیزر در چشم عبارتند از ملانین اپیتلیوم رنگدانهای شبکیه، هموگلوبین داخل عروق، ملانین یووه آ و آب. ضریب جذب ملانین با افزایش طول موج کاهش مییابد و جذب هموگلوبین در ناحیه زرد بیشترین مقدار است. نفوذپذیری بافت با افزایش طول موج بیشتر میشود.
لیزر Nd:YAG (1064 نانومتر) به دلیل نامرئی بودن طول موج، مستعد ایجاد حوادث است. به دلیل توان بالا، باعث آسیب فیزیکی شبکیه میشود و میتواند ضایعات کدورت شبکیه، خونریزی زیر شبکیه و سوراخ ماکولا ایجاد کند.
لیزر CO2 (10600 نانومتر) توسط آب جذب شده و باعث تبخیر میشود. میتواند به بافتهای حاوی آب مانند قرنیه و عدسی آسیب مستقیم وارد کند. در بازسازی سطحی با CO2، سوختگی اطراف چشم و زخم قرنیه ناشی از گرم شدن بیش از حد سپر فلزی به عنوان شدیدترین عوارض گزارش شده است1).
عوارض چشمی ناشی از دستگاههای انرژیبردارنده شامل کراتوپاتی (کراتوپاتی ناشی از تماس)، آسیب قرنیه، آسیب شبکیه و نئوواسکولاریزاسیون ماکولا گزارش شده است1).
در مرور ۲۱ گزارش موردی، حتی با استفاده مناسب از عینکهای مخصوص طول موج و محافظ قرنیه داخل چشمی، در ۳۳٪ موارد آسیبهای جدی چشمی رخ داده بود. محافظهای فلزی ممکن است لیزر را بازتاب دهند و محافظهای پلاستیکی در معرض لیزرهای طول موج بلند خطر ذوب و آتشگیری دارند.
