آسیب چشمی ناشی از لیزر اصطلاحی کلی برای آسیب چشمی است که در آن تابش نور لیزر به کره چشم باعث آسیب به بافتهای مختلف از جمله قرنیه، عدسی، جسم زجاجیه، شبکیه، مشیمیه و عنبیه میشود. این مفهوم با مفهوم ماکولوپاتی نوری (photic maculopathy) پیوسته است و آسیب حاد شبکیه در اثر مواجهه بیش از حد با نور، هسته اصلی آن را تشکیل میدهد.
لیزرهای زیبایی بر پایه نظریه فوتوترمولیز انتخابی (selective photothermolysis) عمل میکنند. این اصل مبتنی بر تخریب انتخابی رنگدانه هدف (chromophore) با نور با طول موج مشخص است. رنگدانههای هدف اصلی سه نوع هستند: ملانین، هموگلوبین و آب. از آنجا که این رنگدانهها به وفور در داخل چشم نیز وجود دارند، ملانین اپیتلیوم رنگدانهای شبکیه و عنبیه، هموگلوبین داخل عروق، و آب قرنیه و عدسی نور لیزر را جذب کرده و دچار آسیب ثانویه میشوند.
منابع نوری که باعث آسیب چشمی ناشی از لیزر میشوند به طور کلی به چهار دسته زیر تقسیم میشوند.
لیزر زیبایی: لیزرهای الکساندریت (۷۵۵ نانومتر)، دیود (۸۰۰–۸۱۰ نانومتر)، Nd:YAG (۱٬۰۶۴ نانومتر) و CO2 (۱۰٬۶۰۰ نانومتر) که برای موزدایی، پاک کردن تتو و بازسازی سطح پوست صورت استفاده میشوند
نشانگر لیزری: تاباندن تصادفی یا عمدی دستگاههای پرقدرت (سبز ۵۳۲ نانومتر؛ کلاس ۳B و کلاس ۴) که در سالهای اخیر رواج یافتهاند
لیزر پزشکی: تابش تصادفی به اپراتور یا بیمار در فوتوکوآگولاسیون شبکیه، ترابکولوپلاستی لیزری انتخابی (SLT) و کپسولوتومی خلفی با لیزر YAG
لیزر صنعتی و نظامی: حوادث شغلی ناشی از لیزرهای برش صنعتی یا لیزرهای نشانهگذاری هدف نظامی
در درمانهای زیبایی با لیزر در اطراف حدقه چشم، عدم استفاده از وسایل محافظ یا تابش نادرست میتواند به کره چشم آسیب بزند. درمانهای شاخص عبارتند از موزدایی لیزری ابرو، پاک کردن تتوی خط چشم، بازسازی سطح پوست صورت با لیزر CO2 و کوتریزاسیون گزانتلاسما. در پاک کردن تتوی خط چشم استفاده از عینک محافظ دشوار است و در کوتریزاسیون گزانتلاسما تاباندن نور مستقیماً روی پلک لازم است. فقط بستن پلک نمیتواند نور لیزر را مسدود کند.
درمانهای زیبایی با لیزر عموماً ایمن در نظر گرفته میشوند، اما در اطراف چشم به ندرت آسیب چشمی شدید ایجاد میکنند. موزدایی لیزری ابرو یکی از درمانهای علت شایع در گزارشها است. در گزارشهای موارد آسیب چشمی ناشی از لیزر زیبایی، به ترتیب لیزر CO2، الکساندریت، دیود و Nd:YAG گزارش شدهاند. البته این ترتیب نشاندهنده میزان بروز به ازای تعداد درمانها نیست.
در مورد لیزر CO2، علاوه بر سوختگی اطراف چشم، زخم قرنیه ناشی از گرم شدن بیش از حد سپر فلزی بهعنوان یک عارضه جدی گزارش شده است1). باید نوع سوختگی که علائم بلافاصله پس از درمان ظاهر میشوند و نوع واکنش فوتوشیمیایی که کاهش بینایی چند روز بعد آشکار میشود، بهصورت جداگانه ارزیابی شوند.
بر اساس استانداردهای بینالمللی IEC 60825 و JIS C 6802، لیزرها از کلاس 1 (ایمن) تا کلاس 4 (بالاترین سطح خطر) طبقهبندی میشوند. در کلاس 3B و بالاتر، مواجهه مستقیم چشم میتواند بلافاصله به آسیب شبکیه منجر شود. برخی از نشانگرهای لیزری سبز معادل کلاس 3B یا کلاس 4 هستند و حتی تابش چند ثانیهای نیز میتواند آسیب برگشتناپذیر شبکیه حسی ایجاد کند.
در سالهای اخیر، آسیب چشمی ناشی از نشانگرهای لیزری سبز پرقدرت (532 nm) روند افزایشی دارد. گسترش لیزرهای زیبایی نیز شمار حوادث تابش نادرست را بالا برده است؛ در پژوهشی روی ۴۰ نفر که دچار آسیب چشمی شده بودند، میزان استفاده از عینک محافظ تنها ۱۵٪ بود1). توزیع محصولات خارجی خارج از استاندارد JIS نیز یکی از عوامل افزایش حوادث به شمار میرود.
Qآیا نشانگر لیزری باعث نابینایی میشود؟
A
نشانگرهای لیزری پرقدرت معادل کلاس 3B و کلاس 4 (بهویژه سبز 532 nm) در صورت تابش مستقیم به چشم خطر سوختگی حرارتی فوری شبکیه را دارند. در طبقهبندی ایمنی IEC 60825، لیزرهای کلاس 3B و بالاتر با مواجهه مستقیم باعث آسیب شبکیه میشوند. در موارد شدید، اسکوتوم مرکزی باقی میماند و ممکن است به از دست رفتن عملی بینایی (نابینایی) منجر شود. حتی نشانگرهای لیزری موجود در بازار نیز اگر پرقدرت باشند خطرناکاند و تابش مستقیم به چشم باید بهطور قطع پرهیز شود.
Pocock GM, Oliver JW, Specht CS, et al. High-resolution in vivo imaging of regimes of laser damage to the primate retina. J Ophthalmol. 2014;2014:516854. Figure 3. PMCID: PMC4033483. License: CC BY 3.0 (https://creativecommons.org/licenses/by/3.0/).
اسکنهای B در OCT، وضعیت پیش از تابش لیزر پرانرژی با انرژی 870 mJ/cm² (a)، حدود ۱۰ ثانیه پس از تابش (b) و چند دقیقه بعد (c) را نشان میدهند. پس از تابش، بازتاب ضایعه مشخصشده با پیکان سفید افزایش یافته و آسیب شبکیه همراه با ادم ایجاد شده است. SD-OCT ضایعه پربازتاب شبکیه را پس از آسیب حرارتی ناشی از نور ثبت کرده است.
روند زمانی بروز علائم پس از آسیب چشمی لیزری بسته به سازوکار آسیب متفاوت است. در نوع سوختگی (مواجهه پرقدرت و کوتاهمدت)، علائم ذهنی و لکه انعقادی ماکولا بلافاصله پس از آسیب ظاهر میشوند. در نوع واکنش فوتوشیمیایی (مواجهه کمقدرت و طولانیمدت)، بلافاصله پس از آسیب ناهنجاری وجود ندارد و چند روز بعد کاهش بینایی و دژنراسیون ماکولا آشکار میشود. علائم ذهنی اصلی به شرح زیر است.
اختلالات بینایی: کاهش بینایی، تاری، اسکوتوم مرکزی و متامورفوپسی. شایعترین شکایت است
درد چشم و ناراحتی: اغلب در حین انجام اقدام درمانی یا بلافاصله پس از تابش، درد چشم احساس میشود
نورهراسی (حساسیت به نور): همراه با آسیب عنبیه یا یووئیت رخ میدهد
پرخونی: بهصورت پرخونی ملتحمه و جسم مژگانی بروز میکند
ناهنجاری قرنیه: تورم، خراش، زخم، نقص اپیتلیوم. در لیزر CO2 نیز زخم قرنیه ناشی از گرمای بیش از حد سپر فلزی گزارش شده است1).
یووئیت: یووئیت قدامی با فراوانی بالا مشاهده میشود.
نامنظمی مردمک و آتروفی عنبیه: ملانین عنبیه نور لیزر را جذب میکند و میتواند آسیب برگشتناپذیر عنبیه ایجاد کند. همراه با نقص در ترانسایلومیناسیون است.
آبمروارید: لیزر دیود قابلیت القای آبمروارید دارد. بهصورت آبمروارید هستهای بروز میکند.
افزایش فشار داخل چشم:ممکن است با گلوکوم ثانویه همراه باشد.
یافتههای بخش خلفی چشم
کدورت و خونریزی شبکیه:خونریزی زیر مرکز بینایی (فووئا) و خونریزی داخل شبکیه دیده میشود. در SD-OCT بهصورت ضایعات پرانعکاس (hyperreflective) نمایان میشود.
سوراخ ماکولا:ممکن است در اثر تابش پرانرژی با لیزر Nd:YAG ایجاد شود.
نئوواسکولاریزاسیون کوروئید (CNV):میتواند بهعنوان یک عارضه جانبی رخ دهد. در آنژیوگرافی فلورسین فوندوس، پرنوری زودرس و نشت دیرهنگام دیده میشود.
حتی هنگام استفاده از محافظ فلزی قرنیه نیز عوارض تصادفی گزارش شده است. در لایهبرداری مجدد (resurfacing) با لیزر CO2، بهدلیل ناکافی بودن زمان خنکسازی بین پالسهای لیزر، محافظ فلزی بیش از حد داغ شده و در یک مورد کراتوپاتی بولوز دوطرفه ایجاد شده است. همچنین گزارش شده است که رسیدن دمای قرنیه به ۸۰ درجه سلسیوس به مدت ۱۴ ثانیه میتواند باعث ایجاد آبمروارید شود.
در SD-OCT، ضایعات پرانعکاس در مرکز بینایی (فووئا) و آسیب به ellipsoid zone (محل اتصال قطعه داخلی و خارجی گیرندههای نوری) نمایان میشود. این یافتهها نشاندهنده آسیب گیرندههای نوری در لایه خارجی شبکیه هستند و با پیشآگهی بینایی همبستگی دارند.
Qآیا بستن چشمها از لیزر محافظت میکند؟
A
ضخامت پلک برای جلوگیری از نفوذ نور لیزر کافی نیست. بستن چشمها بهتنهایی نمیتواند از چشم محافظت کند و استفاده از عینک محافظ یا محافظ قرنیه متناسب با طول موج ضروری است. بهویژه لیزر Nd:YAG (۱٬۰۶۴ نانومتر) و نشانگرهای لیزری پرتوان خطر نفوذ از بافت پلک و رسیدن به شبکیه را دارند.
بیشتر آسیبهای چشمی ناشی از لیزر بهدلیل عدم رعایت اقدامات ایمنی رخ میدهد. در مطالعهای روی ۴۰ نفر که دچار آسیب چشمی شده بودند، میزان استفاده از عینک محافظ تنها ۱۵٪ بود1).
اگرچه JIS C 6802 انرژی لیزر را محدود میکند، برخی محصولات خارجی خارج از این استاندارد هستند. حتی تابش چند ثانیهای به ماکولا میتواند آسیب برگشتناپذیر به شبکیه حسی ایجاد کند. برخی از دستگاههای زیبایی خانگی و نشانگرهای لیزری ممکن است بیش از توان نامی کار کنند و باید احتیاط کرد.
در شرح مواجهه، شنیدن نوع منبع نور، طول موج، توان، حالت انتشار، مدت دریافت نور و فاصله چشم تا منبع نور مهم است. همچنین نوع، وجود یا نبود و محل قرارگیری وسایل محافظ استفادهشده بررسی میشود. در حوادث نشانگر لیزری، شماره مدل محصول، توان نوشتهشده و محل خرید نیز باید مشخص شود.
معاینه با اسلیتلامپ: ارزیابی ناهنجاریهای قرنیه (تورم، زخم، نقص اپیتلیوم)، سلولهای التهابی اتاق قدامی، آتروفی عنبیه و نقص ترانسایلومیناسیون، و کدری عدسی
معاینه فوندوس: بررسی وجود خونریزی شبکیه، ضایعات کدر، و سوراخ ماکولا
SD-OCT (توموگرافی انسجام نوری): برای ارزیابی ضایعات هایپررفلکتانس درون شبکیه و ساختار ماکولا مفید است. ضایعات هایپررفلکتانس فووآ و آسیب ناحیه ellipsoid zone را نشان میدهد
آنژیوگرافی فلورسین فوندوس (FA): برای تشخیص نئوواسکولاریزاسیون کوروئید استفاده میشود. هایپرفلورسانس زودرس و نشت دیرهنگام از ویژگیهای CNV است
اندازهگیری فشار چشم: برای ارزیابی گلوکوم ثانویه ضروری است
Qاگر پس از لیزر زیبایی تغییر در بینایی احساس کردید، چه باید بکنید؟
A
در صورت آگاهی از کاهش بینایی، تاری دید، اسکوتوما، یا مگسپران پس از اقدام درمانی، باید فوراً به چشمپزشک مراجعه کرد. فاصله زمانی از مواجهه تا بروز علائم کوتاه است (در نوع سوختگی فوری، در نوع واکنش نوری چند روز بعد)، و معاینه دقیق زودهنگام برای ارزیابی آسیب و تعیین برنامه درمانی ضروری است. ارزیابی لایههای خارجی شبکیه با SD-OCT برای پیشآگهی بینایی مهم است.
درمان آسیب چشمی ناشی از لیزر بسته به محل و شدت آسیب متفاوت است. دستورالعمل دارویی یکنواخت و تثبیتشدهای وجود ندارد. برنامه درمانی بر اساس شرححال دقیق و معاینه بالینی تعیین میشود. پیگیری اساس درمان است و پیشگیری مهمترین اقدام است.
درمان آسیب قرنیه
ضایعات سطحی: با آنتیبیوتیک موضعی، استروئید موضعی، لنز تماسی درمانی یا پوشش چشم مدیریت میشود.
آسیب اندوتلیوم: آسیب اندوتلیوم قرنیه میتواند به تغییرات بولوز، ضخیمشدن قرنیه و از دست رفتن بینایی منجر شود. در برخی موارد پیوند قرنیه لازم میشود.
درمان آسیب شبکیه
درمان با استروئید: بر اساس وضعیت بیماری، تجویز موضعی، تزریقی، کاشت (ایمپلنت) یا سیستمیک انتخاب میشود. هدف کاهش التهاب و بهبود RPE است.
داروهای ضد VEGF: هنگام بروز نئوواسکولاریزاسیون کوروئید، تزریق داخلزجاجیهای بواسیزوماب ۱٫۲۵ mg/۰٫۰۵ mL مؤثر است. پسرفت غشا و بازیابی بینایی گزارش شده است1).
سوراخ ماکولا: سوراخ ماکولا ناشی از لیزر Nd:YAG اغلب خودبهخود بسته نمیشود و جراحی ویترکتومی بررسی میشود.
سایر درمانها
ایریدوسیکلیت (یوئیت قدامی): کاهش التهاب با قطره استروئید و داروی گشادکننده مردمک (مانند آتروپین) انجام میشود.
اسکوربیک اسید: با هدف تقویت فعالیت فیبروبلاستها و کاهش آسیب چشمی، بهصورت موضعی یا خوراکی تجویز میشود.
درباره آسیب شبکیه ناشی از لیزر گفته میشود «درمان مؤثری وجود ندارد» و اثربخشی درمان با استروئید نیز ثابت نشده است. مهمترین اقدام، پیشگیری با استفاده از عینک محافظ است.
Qآیا آسیب شبکیه ناشی از لیزر زیبایی درمان میشود؟
A
پیشآگهی بسته به شدت آسیب و نوع لیزر متفاوت است. در موارد خفیف میتوان انتظار بهبود خودبهخودی داشت. برای نئوواسکولاریزاسیون کوروئید، داروهای ضد VEGF (بواسیزوماب) مؤثر هستند و گزارشهایی از بازیابی بینایی وجود دارد1). از سوی دیگر، در آسیبهای شدید همراه با ماکولا هول ناشی از لیزر Nd:YAG یا آتروفی عمیق شبکیه، پیشآگهی بینایی ممکن است ضعیف باشد.
اثر لیزر بر بدن بر اساس توان و مدت تابش تعیین میشود و به تخریب (disruption)، تبخیر نوری (photoablation)، انعقاد (coagulation)، اثر گرمایی (hyperthermia) و واکنش فوتوشیمیایی (photochemical reaction) طبقهبندی میشود.
لیزرهای آبی و سبز با طول موج کوتاه بیشتر از طول موج بلند باعث آسیب شبکیه میشوند. هنگامی که نور آبی توسط لیپوفوسین سلولهای اپیتلیوم رنگدانهای شبکیه یا مواد بینایی سلولهای گیرنده نور جذب میشود، اکسیژنهای فعال مانند اکسیژن یگانه تولید میشوند. معمولاً اکسیژنهای فعال توسط آنزیمها و مواد آنتیاکسیدان پاکسازی میشوند، اما تابش بیشازحد نور باعث پیشرفت پراکسیداسیون غشای سلولهای گیرنده نور شده و آسیب سلولهای گیرنده نور و سلولهای اپیتلیوم رنگدانهای شبکیه ایجاد میشود. در این نوع واکنش فوتوشیمیایی، بلافاصله پس از آسیب هیچ ناهنجاری وجود ندارد و چند روز بعد علائم ذهنی و دژنراسیون ماکولا ظاهر میشود.
لیزرهای با توان بالا از طریق فوتوکوآگولاسیون باعث آسیب فوتوترمال میشوند. دمای شبکیه را ۴۰ تا ۶۰ درجه سانتیگراد افزایش میدهند و باعث دناتوره شدن پروتئینها میشوند. در نوع سوختگی، بلافاصله پس از آسیب علائم ذهنی و لکههای انعقادی ماکولا مشاهده میشود.
لیزرهای با طول موج بلند (دیود، Nd:YAG، الکساندریت و غیره) علاوه بر آسیب فوتوترمال، امواج شوک آکوستیک انفجاری ایجاد میکنند. قطعات کروموفور بافتهای اطراف را سوراخ کرده و تخریب فیزیکی ایجاد میکنند.
کروموفورهای اصلی داخل چشم عبارتند از ملانین اپیتلیوم رنگدانهای شبکیه و یووهآ، هموگلوبین داخل عروق و آب. ضریب جذب ملانین با افزایش طول موج کاهش مییابد و جذب هموگلوبین در ناحیه زرد بیشترین مقدار است. نفوذپذیری بافتی با افزایش طول موج بیشتر میشود.
محدوده طول موج
مکانیسم آسیب
لیزر نمونه
طول موج کوتاه (400–532 nm)
واکنش فوتوشیمیایی و آسیب فوتوترمال
دیود آبی و نشانگر لیزری سبز
طول موج متوسط (532–755 nm)
آسیب فوتوترمال
KTP و لیزر رنگدانهای پالسی
موج بلند (755–1,064 nm)
آسیب فوتوترمال + فوتومکانیکی
الکساندریت، دیود، Nd:YAG
فروسرخ دور (10,600 nm)
تبخیر ناشی از جذب آب
CO2
لیزر Nd:YAG (1,064 nm) به دلیل نامرئی بودن طول موجش مستعد ایجاد حادثه است و به دلیل توان بالا میتواند آسیب فیزیکی به شبکیه (کدورت شبکیه، خونریزی زیر شبکیه، سوراخ ماکولا) ایجاد کند. لیزر CO2 (10,600 nm) توسط آب جذب شده و تبخیر ایجاد میکند و میتواند به بافتهای حاوی آب مانند قرنیه و عدسی آسیب مستقیم وارد کند1).
در مرور 21 گزارش موردی، حتی با استفاده صحیح از عینکهای محافظ مخصوص طول موج یا سپرهای قرنیهای داخل چشمی، در 33% موارد آسیب جدی چشمی رخ داده بود1). سپرهای فلزی ممکن است لیزر را بازتاب دهند و سپرهای پلاستیکی خطر ذوب شدن و اشتعال با لیزرهای موج بلند را دارند. به عنوان عوارض چشمی ناشی از ablative energy devices، کراتوپاتی ناشی از مواجهه (exposure keratopathy)، آسیب قرنیه، آسیب شبکیه و نئوواسکولاریزاسیون ماکولا گزارش شده است1).
در پی افزایش آسیبهای چشمی ناشی از لیزر پوینترهای پرقدرت، در کشورهای مختلف حرکتهایی برای تشدید مقررات دیده میشود. در اروپا، سختگیرانهتر شدن محدودیت توان خروجی مطابق با IEC 60825-1 در حال پیشرفت است و درباره محدودیت فروش محصولات معادل کلاس 3B و 4 به مصرفکنندگان عادی بحث میشود. حوادث تاباندن به هواپیما نیز به مسئلهای بینالمللی تبدیل شده است و مواردی از اختلال بینایی موقت در خلبانان گزارش شده است.
پژوهش بر روی فیلترهای حفاظتی لیزری با تطبیق طول موج (قابل تنظیم) در حال پیشرفت است. طراحی نوری که ضمن پوشش گستره وسیع طول موج، عبوردهی نور مرئی را حفظ کند، چالشی است و انتظار میرود سپرهای چندطولموجی برای مراکز درمانی و مراکز زیبایی به مرحله کاربرد عملی برسند.
پژوهش بر روی پیگیری بازیابی ساختار شبکیه پس از آسیب لیزری با استفاده از OCT با قدرت تفکیک بالا در حال انجام است. گزارش شده است که بازسازی ناحیه بیضوی (Ellipsoid zone) و بازیابی شکل مرکز ماکولا (فووهآ) با پیشآگهی بینایی همبستگی دارد و برای ارزیابی عینی اثر درمان مفید دانسته میشود.
Sullivan DA, Rouen PA, Aragona P, et al. An update on the ocular surface and eye cosmetics and cosmetic procedures. Ocul Surf. 2024. Available in PMC 2024 July 14.
Ajudua S, Mello MJ. Shedding some light on laser pointer eye injuries. Pediatr Emerg Care. 2007;23(9):669-72. PMID: 17876263.
Kim RY, Ra H. Observation of changes after peripheral retinal injury by cosmetic laser, using wide-field scanning laser ophthalmoscope: A case report. Medicine (Baltimore). 2019;98(6):e14354. PMID: 30732166.
متن مقاله را کپی کنید و در دستیار هوش مصنوعی دلخواه خود بچسبانید.
مقاله در کلیپبورد کپی شد
یکی از دستیارهای هوش مصنوعی زیر را باز کنید و متن کپیشده را در کادر گفتگو بچسبانید.