سیتولوژی فشاری (Impression cytology) یک روش کمتهاجمی است که در آن از کاغذ فیلتر استات سلولز بر روی سطح چشم استفاده میشود تا سلولهای اپیتلیال سطحی جمعآوری شده و تحت بررسیهای هیستولوژیک، ایمونوهیستوشیمی و مولکولی قرار گیرند.
این روش در سال ۱۹۷۷ توسط Egbert و همکاران برای مطالعه سلولهای جامی ملتحمه ابداع شد و بعداً توسط Tseng بهبود یافت و کاربرد بالینی آن در بیماریهای سطح چشم گسترش یافت.
تشخیص پاتولوژیک به دو دسته بافتشناسی و سیتولوژی تقسیم میشود. سیتولوژی به دلیل عدم ارائه اطلاعات ساختار بافتی، به عنوان یک روش کمکی برای بافتشناسی در نظر گرفته میشود، اما در چشم به دلیل تهاجمی بودن بافتشناسی، سیتولوژی کاربرد بالایی دارد.
در سیتولوژی فشاری، اپیتلیوم با کاغذ فیلتر جدا شده و سلولها به صورت یک لایه دو بعدی جمعآوری میشوند. در اسمیر ملتحمه، نمونه با سواب پنبهای یا اسپاتول سیتولوژی خراشیده میشود. سیتولوژی فشاری در ارزیابی توزیع و تراکم سلولهای جامی برتری دارد.
سیتولوژی فشاری یک روش تشخیصی است، نه یک بیماری که «علائم» را بررسی کند، بنابراین در این بخش یافتههای مشاهده شده در نمونههای گرفته شده و اهمیت بالینی آنها شرح داده میشود.
سیتولوژی فشاری برای طیف وسیعی از بیماریها و شرایط زیر قابل استفاده است.
بیماریهای سطح چشم
تومورها
تومورهای اپیتلیال سنگفرشی سطح چشم به نئوپلازی داخل اپیتلیال ملتحمه (CIN) و کارسینوم سلول سنگفرشی مهاجم تقسیم میشوند. عوامل خطر اصلی به شرح زیر است:
انواع کاغذ صافی را مقایسه کنید.
غشای استات سلولز
فیلتر میلیپور با قطر منفذ ۰.۲۲ میکرومتر: انتخاب استاندارد و بهترین گزینه.
شکل: برش به نوارهای ۵ میلیمتری (یک سر مربع، یک سر مخروطی). برای جهتیابی، سطح آن علامتگذاری میشود.
کاربرد PCR (واکنش زنجیرهای پلیمراز): از فیلترهای دایرهای به قطر ۱۰ میلیمتر استفاده کنید.
غشای نیتروسلولز
نوارهای ذوزنقهای (حدود ۳×۶ میلیمتر): شکل استاندارد.
تشخیص سطح جلو و پشت ضروری است: سطح صاف، طرف جلو است. سطح پشت (زبر) به اپیتلیوم ملتحمه میچسبد.
ایمونوهیستوشیمی: غشای نیتروسلولز مناسب است.
غشای Biopore
کاربرد در تشخیص نارسایی سلولهای بنیادی لیمبوس قرنیه: همراه با استات سلولز و نیتروسلولز یک گزینه است.
ویژگی مشترک: میتوانند ۱ تا ۳ لایه از اپیتلیوم سطحی را جمعآوری کنند.
محل نمونهبرداری دچار نقص اپیتلیال میشود و ممکن است پس از بازگشت به خانه باعث درد چشم شود. قبل از آزمایش به بیمار توضیح دهید و قطره محافظ قرنیه تجویز کنید.
از آنجایی که در محل نمونهبرداری نقص اپیتلیال ایجاد میشود، ممکن است بیمار پس از بازگشت به خانه احساس درد چشم داشته باشد. قبل از آزمایش توضیح داده شود و قطره محافظ قرنیه تجویز شود. در بیشتر موارد، نقص ظرف چند روز به طور خودبهخودی ترمیم میشود.
یافتههای سیتولوژی فشاری در بیماریهای مختلف در زیر آورده شده است.
در تشخیص نارسایی سلولهای بنیادی لیمبال، برخی معتقدند سیتولوژی فشاری استاندارد طلایی است (اگرچه در عمل بالینی به طور گسترده استفاده نمیشود).
ظهور سلولهای جامی روی قرنیه شواهد مستقیمی از ملتحمهای شدن (conjunctivalization) است و مبنای تشخیص را فراهم میکند. فیلتر در مرکز قرنیه اعمال میشود و وجود یا عدم وجود سلولهای جامی بررسی میشود.
دقت پیشبینی سیتولوژی فشاری در تشخیص تومورهای مختلف در زیر آورده شده است.
| بیماری | دقت پیشبینی تشخیص |
|---|---|
| نئوپلازی سنگفرشی سطح چشم (تشخیص بافتشناسی) | 80% |
| دیسپلازی متوسط | 77% |
| کراتیت آکانتامبایی | 94.6% |
استاندارد طلایی برای تشخیص قطعی تومورهای سطحی اپیتلیال چشم، بیوپسی برداشتی است. سیتولوژی فشاری و سیتولوژی لایهبرداری در تمایز بین ضایعات سطحی و تهاجمی مشکل دارند و برای تشخیص قطعی استفاده نمیشوند.
در تومورهای سطحی اپیتلیال چشم با زمینه کاتار بهاره مزمن، افتراق از هیپرپلازی شبه اپیتلیوما دشوار است. اگر در سیتولوژی فشاری سلولهای اپیتلیال حاوی رنگدانه با پلئومورفیسم تشخیص داده شوند، این میتواند نشانهای برای مشکوک شدن به تومور سطحی اپیتلیال چشم باشد 1).
دقت پیشبینی تشخیص بافتشناسی 80% است و برای تشخیص قطعی نیاز به بیوپسی برداشتی است. از آنجایی که سیتولوژی فشاری در تمایز بین ضایعات تهاجمی و داخل اپیتلیال مشکل دارد، به عنوان یک ابزار تشخیصی کمکی در نظر گرفته میشود.
فیلتر استات سلولز، لایههای سطحی (1 تا 3 لایه) اپیتلیوم سطح چشم را همراه با ترشحات مخاطی جدا کرده و جمعآوری میکند.
اگر فیلتر به خوبی چسبانده شود، میتوان آن را به صورت یک لایه سلولی چندلایه جمعآوری کرد. این امکان ارزیابی دو بعدی مورفولوژی، توزیع و تراکم سلولها را فراهم میکند.
در ملتحمه طبیعی، سلولهای جامی در سراسر ملتحمه توزیع شدهاند. التهاب مزمن یا خشکی شدید چشم سلولهای جامی را تخریب کرده و باعث متاپلازی اپیتلیال (سنگفرشی شدن) میشود. در نارسایی سلولهای بنیادی لیمبوس، کاهش سلولهای بنیادی لیمبوس منجر به از دست رفتن توانایی جایگزینی اپیتلیوم قرنیه میشود و اپیتلیوم ملتحمه سطح قرنیه را میپوشاند که به آن «ملتحمهای شدن» میگویند. شناسایی سلولهای جامی روی قرنیه با سیتولوژی فشاری، شواهدی از این ملتحمهای شدن است.
اگرچه سیتولوژی فشاری (Impression cytology) کمتهاجمی است، اما به دلیل ایجاد نقص اپیتلیال در محل نمونهبرداری، یک آزمایش کاملاً غیرتهاجمی محسوب نمیشود. در سالهای اخیر، روشهای جدید زیر در حال توسعه هستند.
ویژگیهای هر یک از روشهای تشخیصی در زیر آورده شده است.
| روش | ویژگی | توضیحات |
|---|---|---|
| سیتولوژی فشاری | قابلیت ارزیابی سلولهای جامی و ایمونوهیستوشیمی | ارزیابی فقط ۱ تا ۳ لایه، وجود نقص اپیتلیال |
| میکروسکوپ کانفوکال زنده | کمیسازی سلولی با وضوح ۱ تا ۱۰ میکرومتر | نیاز به همکاری بیمار به مدت ۵ تا ۱۵ دقیقه |
| توموگرافی انسجام نوری با وضوح بالا | تمایز بین ضایعات تهاجمی و داخل اپیتلیال | ضخامت اپیتلیوم >۱۲۰ میکرومتر نشاندهنده تهاجم است |
میکروسکوپ کانفوکال زنده، امکان مشاهده سلولهای قرنیه و ملتحمه را در داخل بدن با وضوح ۱ تا ۱۰ میکرومتر فراهم میکند. این روش امکان شمارش سلولها را دارد، اما نیاز به همکاری بیمار به مدت ۵ تا ۱۵ دقیقه دارد.
توموگرافی انسجام نوری با وضوح بالا (توموگرافی انسجام نوری بخش قدامی با تفکیک بالا) با شناسایی ضخامت اپیتلیال (بیش از ۱۲۰ میکرومتر) برای تمایز بین ضایعات مهاجم و داخل اپیتلیال مفید است.
برای تومورهای سنگفرشی سطح چشم، چندین درمان دارویی از جمله میتومایسین C ۰.۰۴٪، ۵-فلوئورواوراسیل، اینترفرون آلفا-۲b، داروهای ضد VEGF و سیدوفوویر بررسی شده است، اما دستورالعملهای رسمی هنوز تدوین نشده است.
در یک مرد ۲۴ ساله با تومور سنگفرشی سطح چشم در زمینه کاتار بهاری مزمن، سیتولوژی فشاری سلولهای اپیتلیال حاوی رنگدانه پلیمورف را نشان داد و پس از دو دوره درمان با میتومایسین C ۰.۰۴٪، کاهش تومور مشاهده شد. بیوپسی اکسیژنال بعدی (با حاشیه ۴ میلیمتر، روش بدون تماس، کرایوتراپی و پیوند آمنیون) دیسپلازی خفیف تا متوسط را نشان داد و در پیگیری ۶ ماهه عود مشاهده نشد 1). سیتولوژی فشاری همچنین برای پایش پس از درمان با میتومایسین C قابل استفاده است.
میکروسکوپ کانفوکال زنده و توموگرافی انسجام نوری با وضوح بالا، روشهای غیرتهاجمی در حال توسعه هستند. توموگرافی انسجام نوری با وضوح بالا با استفاده از ضخامت اپیتلیال (>۱۲۰ میکرومتر) به عنوان شاخص برای تمایز ضایعات مهاجم مفید است، اما هر دو شامل عناصر تحقیقاتی هستند. سیتولوژی فشاری همچنان ارزش منحصر به فرد خود را در شناسایی سلولهای جامی و رنگآمیزی ایمونوهیستوشیمی دارد.
