Viêm kết mạc sơ sinh (Viêm mắt sơ sinh)

Điểm chính trong nháy mắt

Viêm kết mạc sơ sinh (viêm mắt sơ sinh) là tình trạng viêm kết mạc xảy ra trong 28 ngày đầu đời.
Tỷ lệ mắc toàn cầu là 2,04%, cao hơn ở các nước thu nhập thấp, và nguy cơ tăng lên khi sinh qua đường âm đạo và sinh non.¹⁾
Thời điểm khởi phát có thể giúp ước tính nguyên nhân, được phân loại thành hóa học, lậu cầu, Chlamydia và virus.
Lậu cầu là vi khuẩn duy nhất có thể xâm nhập trực tiếp vào biểu mô giác mạc khỏe mạnh, gây nguy cơ thủng giác mạc và mù lòa.
Trong nhiễm Chlamydia, 10-20% bệnh nhân bị nhiễm trùng đường hô hấp trên và viêm phổi, cần quản lý toàn thân.
Chẩn đoán và điều trị sớm mang lại tiên lượng tốt, trong khi điều trị chậm trễ dẫn đến các biến chứng nghiêm trọng như viêm mô tế bào hốc mắt.³⁾
Dự phòng ngay sau sinh bằng thuốc nhỏ mắt theo khuyến cáo của WHO có hiệu quả và làm giảm tỷ lệ viêm kết mạc do mọi nguyên nhân. ²⁾

1. Viêm kết mạc sơ sinh là gì?

Viêm kết mạc trẻ sơ sinh (ophthalmia neonatorum) là tình trạng viêm kết mạc xảy ra trong vòng 28-30 ngày sau sinh. Về mặt lịch sử, vào năm 1880, Crede đã giới thiệu phương pháp nhỏ mắt bằng bạc nitrat 1%, góp phần lớn trong việc phòng ngừa viêm kết mạc do lậu cầu. Hiện nay, dự phòng bằng thuốc nhỏ mắt kháng sinh là chủ yếu.

Tỷ lệ mắc mới toàn cầu là 2,04% (KTC 95% 0,70–5,79%) và tỷ lệ hiện mắc là 7,79% (KTC 95% 2,93–19,10%). ¹⁾ Có sự khác biệt lớn theo khu vực, với 6,90% được báo cáo ở các nước thu nhập thấp và 1,36% ở các nước thu nhập cao. ¹⁾ Ước tính khoảng 10.000 ca xảy ra hàng năm trên toàn thế giới. ¹⁾

Phương thức sinh và tuổi thai cũng ảnh hưởng đến tỷ lệ mắc bệnh.

Sinh qua đường âm đạo: Tỷ lệ mắc 4,74%
Sinh mổ: Tỷ lệ mắc 1,88%
Trẻ sinh non: Tỷ lệ mắc 3,08%
Trẻ đủ tháng: Tỷ lệ mắc 1,16%¹⁾

Nguyên nhân được chia thành hóa học, vi khuẩn và virus. Trong số vi khuẩn, Chlamydia là thường gặp nhất, còn lậu cầu gây hậu quả nặng nề nhất.

Q Viêm kết mạc trẻ sơ sinh xảy ra thường xuyên như thế nào?

Tỷ lệ mắc toàn cầu khoảng 2,04%, ước tính khoảng 10.000 ca mỗi năm.¹⁾ Có sự khác biệt theo vùng: 1,36% ở các nước phát triển và lên tới 6,90% ở các nước thu nhập thấp.

2. Triệu chứng chính và dấu hiệu lâm sàng

Linton E, Hardman L, Welburn L, et al. Adult conjunctivitis secondary to dual infection with Chlamydia trachomatis and Neisseria gonorrhoeae - A case report. Am J Ophthalmol Case Rep. 2018 Nov 14;13:6. Figure 1. PMCID: PMC6247407. License: CC BY.

Ảnh đèn khe cho thấy dịch tiết nhầy mủ và mỏng giác mạc gần rìa giác mạc. Giúp hiểu cụ thể tình huống nhiễm trùng kết mạc nặng kèm tổn thương giác mạc.

Triệu chứng chủ quan

Trẻ sơ sinh không thể kêu ca triệu chứng. Cha mẹ hoặc nhân viên y tế quan sát khách quan.

Dịch tiết mắt (ghèn): Từ huyết thanh đến mủ, tùy theo nguyên nhân.
Phù mi mắt: Trường hợp nặng có thể khó quan sát được nhãn cầu
Xung huyết kết mạc: Mức độ khác nhau tùy theo nguyên nhân
Chảy nước mắt: Xuất hiện cùng với tăng tiết dịch
Phù kết mạc: Rõ rệt trong các trường hợp nặng

Ở trẻ sơ sinh, có sự giảm tiết nước mắt, thiếu IgA tiết và giảm hoạt động lysozyme, khiến trẻ dễ bị nhiễm trùng.

Dấu hiệu Lâm sàng

Thời điểm khởi phát là manh mối quan trọng nhất để ước tính nguyên nhân. Dưới đây là các dấu hiệu đặc trưng của từng nguyên nhân.

Hóa chất

Thời điểm khởi phát: Trong vòng 24 giờ sau sinh

Dấu hiệu: Chỉ sung huyết nhẹ và chảy nước mắt

Diễn tiến: Tự hết trong 2-4 ngày

Lậu cầu

Thời điểm khởi phát: 1–3 ngày sau sinh

Triệu chứng: Chảy mủ mắt nhiều (mắt mủ), sưng mí mắt nặng

Đặc điểm: Vi khuẩn duy nhất có thể bám và xâm nhập biểu mô giác mạc khỏe mạnh. Nguy cơ loét giác mạc → thủng → viêm nội nhãn

Chlamydia

Thời điểm khởi phát: 3–10 ngày sau sinh

Triệu chứng: Viêm kết mạc giả mạc (không có nang), sung huyết kết mạc mi mượt như nhung, chảy máu mắt

Biến chứng: Viêm mũi họng và viêm phổi gặp ở 10-20%

Virus (HSV)

Thời điểm khởi phát: 1-2 tuần sau sinh

Dấu hiệu: Loét giác mạc dạng nhánh nhỏ hoặc dạng bản đồ (ở trẻ sơ sinh, dấu hiệu điển hình hiếm gặp)

Lưu ý: Nhiễm HSV ở trẻ sơ sinh có thể tiến triển thành nhiễm trùng toàn thân

Moraxella xuất hiện sau 7-10 ngày tuổi và được gọi là viêm kết mạc giả lậu

Q Có thể ước tính nguyên nhân dựa vào thời điểm khởi phát không?

Thời điểm khởi phát là manh mối quan trọng nhất để ước tính nguyên nhân. Khởi phát do hóa chất trong vòng 24 giờ, do lậu cầu trong 1-3 ngày sau sinh, do Chlamydia trong 3-10 ngày, do herpes simplex trong 1-2 tuần. Tuy nhiên, chẩn đoán xác định cần xét nghiệm vi sinh.

3. Nguyên nhân và Yếu tố Nguy cơ

Nhiễm trùng qua đường sinh dục là đường lây nhiễm phổ biến nhất. Các bệnh lây truyền qua đường tình dục ở mẹ là yếu tố nguy cơ chính.

Lậu cầu: Tỷ lệ lây truyền từ mẹ sang con 30-50%²⁾
Chlamydia: Tỷ lệ mắc bệnh từ mẹ không được điều trị 30-40%
E. coli: Tỷ lệ xâm nhập ở mẹ 19,9%, tỷ lệ lây truyền dọc 21,4%⁸⁾

Các yếu tố nguy cơ khác bao gồm:

Nhiễm trùng lây truyền qua đường tình dục ở mẹ (lậu/chlamydia)
Vỡ ối sớm
Sinh non
Sinh qua đường âm đạo
Phòng ngừa bằng thuốc nhỏ mắt không đầy đủ ngay sau sinh

Phòng ngừa

Phòng ngừa bằng thuốc nhỏ mắt bắt đầu bằng phương pháp Crede (bạc nitrat 1%) có hiệu quả, và một đánh giá Cochrane trên 30 thử nghiệm và 79.198 trẻ sơ sinh cho thấy việc sử dụng thuốc dự phòng làm giảm tỷ lệ viêm kết mạc do mọi nguyên nhân (mức độ chắc chắn trung bình). ²⁾

Năm loại thuốc dự phòng được WHO khuyến cáo như sau: ²⁾

Tetracycline 1%
Erythromycin 0.5%
Povidone iodine 2,5%
Bạc nitrat 1%
Cloramphenicol 1%

Q Sinh mổ có ngăn ngừa viêm kết mạc sơ sinh không?

Ngay cả với sinh mổ, tỷ lệ mắc được báo cáo là 1,88% và không thể phòng ngừa hoàn toàn. ¹⁾Vì nhiễm trùng có thể xảy ra qua các đường khác ngoài đường sinh dục (ví dụ nhiễm trùng đi lên), cần thận trọng ngay cả sau sinh mổ.

4. Chẩn đoán và Phương pháp Xét nghiệm

Phân biệt dựa trên thời điểm khởi phát là quan trọng nhất; tham khảo phần “Dấu hiệu lâm sàng” để ước tính nguyên nhân. Xét nghiệm vi sinh là cần thiết để chẩn đoán xác định.

Soi phết và Nhuộm

Sự kết hợp giữa thời điểm khởi phát và kết quả nhuộm là chìa khóa chẩn đoán.

Phương pháp nhuộm	Đối tượng	Kết quả quan sát
Nhuộm Gram	Lậu cầu	Song cầu khuẩn Gram âm bị thực bào bởi bạch cầu trung tính
Nhuộm Giemsa	Chlamydia	Thể vùi (thể Prowazek)
Nhuộm fluorescein	Tổn thương giác mạc	Xác nhận khuyết tật biểu mô dưới ánh sáng xanh coban

Nuôi cấy và xét nghiệm di truyền

Nuôi cấy (lậu cầu): Môi trường thạch sô cô la, ủ trong môi trường 5-10% CO2
PCR: Độ nhạy và độ đặc hiệu cao, hữu ích cho cả Chlamydia và lậu cầu
PCR thời gian thực, SDA, TMA: Được sử dụng làm phương pháp khuếch đại gen
Sắc ký miễn dịch: Cho phép chẩn đoán nhanh

Chẩn đoán phân biệt

Điều quan trọng là loại trừ các bệnh có triệu chứng tương tự.

Viêm túi lệ: Trào ngược dịch tiết khi ấn vào gốc mũi
Glôcôm bẩm sinh: Giãn rộng và đục giác mạc, tăng nhãn áp
Tắc ống lệ mũi: Chảy nước mắt là chính, ít dấu hiệu nhiễm trùng
Viêm mô tế bào hốc mắt: Trường hợp nặng kèm đỏ mi, cứng mi và lồi mắt

5. Phương pháp điều trị tiêu chuẩn

Điều trị được lựa chọn dựa trên nguyên nhân. Tập trung vào điều trị tại Nhật Bản, bổ sung các phác đồ tiêu chuẩn quốc tế.

Điều trị tiêu chuẩn tại Nhật Bản

Dưới đây là phác đồ điều trị tại Nhật Bản.

Vi khuẩn (thông thường): Bestron nhỏ mắt 0,5%, 5 lần/ngày
Lậu cầu: Bestron 0,5% 8 lần/ngày + Rocephin tiêm tĩnh mạch 1 g 1 lần/ngày
Chlamydia: Thuốc mỡ tra mắt Tarivid 0,3% 5 lần/ngày trong 8 tuần, trường hợp nặng dùng Zithromax 10 mg/kg trong 3 ngày
Herpes: thuốc mỡ tra mắt Zovirax 5 lần mỗi ngày

Điều trị tiêu chuẩn ở nước ngoài

Nguyên nhân	Điều trị được khuyến nghị
Hóa chất	Nước mắt nhân tạo QID (chờ tự khỏi)
Lậu cầu	Ceftriaxone 25-50 mg/kg liều duy nhất
Chlamydia	Azithromycin 20 mg/kg trong 3 ngày⁴⁾
Virus herpes simplex	Acyclovir IV 45 mg/kg/ngày trong 14–21 ngày

Erythromycin uống có hiệu quả như liệu pháp toàn thân cho viêm kết mạc do Chlamydia, nhưng cần lưu ý nguy cơ liên quan đến hẹp môn vị phì đại ở trẻ sơ sinh (IHPS).

Q Cần lưu ý gì khi dùng ceftriaxone cho trẻ sơ sinh?

Ở trẻ sơ sinh, sử dụng ceftriaxone có nguy cơ tăng bilirubin máu. ³⁾ Do đó, trong các trường hợp nặng có biến chứng viêm mô tế bào ổ mắt, khuyến cáo sử dụng cefotaxime. Điều quan trọng là lựa chọn điều trị sau khi kiểm tra tình trạng vàng da của trẻ sơ sinh.

6. Sinh lý bệnh và Cơ chế khởi phát chi tiết

Tính dễ tổn thương miễn dịch ở trẻ sơ sinh

Mắt của trẻ sơ sinh dễ bị nhiễm trùng hơn so với người lớn. Các yếu tố chính như sau:

Giảm tiết nước mắt
Thiếu IgA tiết
Giảm hoạt động lysozyme
Sự kém phát triển của mô tuyến dưới kết mạc (một nguyên nhân gây hình thành màng giả)

Màng giả là fibrin, bạch cầu trung tính và dịch tiết viêm bám vào kết mạc. Trong viêm kết mạc do Chlamydia, không hình thành nang do mô tuyến chưa phát triển (viêm kết mạc màng giả).

Cơ chế lây nhiễm của lậu cầu

Lậu cầu là vi khuẩn duy nhất có thể lây nhiễm vào mắt có biểu mô giác mạc khỏe mạnh. Khả năng gây bệnh của nó là do các cơ chế sau.

Lông (pili): làm trung gian bám dính vào tế bào biểu mô
Protein màng ngoài (OMP): tham gia vào quá trình xâm nhập tế bào
LOS (lipooligosaccharide/ nội độc tố): gây ra phản ứng viêm mạnh

Tại Kenya, có báo cáo rằng tới 16% trẻ em mắc bệnh bị tổn thương giác mạc, ²⁾ và điều trị sớm là rất cần thiết.

Cơ chế lây nhiễm Chlamydia

Chlamydia ( Chlamydia trachomatis ) là một ký sinh trùng nội bào bắt buộc. Bên ngoài tế bào, nó tồn tại dưới dạng thể cơ bản lây nhiễm (EB), và bên trong tế bào, nó chuyển đổi thành thể lưới sao chép (RB). Hình thành thể vùi (thể Prowazek) bên trong các tế bào biểu mô bị nhiễm. Trong viêm kết mạc thể vùi ở người lớn, có nhiều nang rắn lớn ở vòm kết mạc dưới, trong khi viêm kết mạc thể vùi ở trẻ sơ sinh xuất hiện khoảng 7 ngày sau sinh và đặc trưng bởi không có nang do mô lympho chưa phát triển.

7. Nghiên cứu mới nhất và triển vọng tương lai (báo cáo giai đoạn nghiên cứu)

Viêm kết mạc sơ sinh do tác nhân gây bệnh mới nổi và hiếm gặp

Ngoài các tác nhân gây bệnh chính truyền thống, các báo cáo về tác nhân gây bệnh mới đang được tích lũy.

Mechel và cộng sự (2021) đã mô tả trường hợp báo cáo đầu tiên về viêm kết mạc sơ sinh do SARS-CoV-2 ở một bé gái 4 ngày tuổi. ⁷⁾Biểu hiện xuất huyết dưới kết mạc và dịch tiết mắt nhầy mủ, tự thoái lui trong 8 ngày.

Albuquerque và cộng sự (2024) báo cáo rằng Neisseria meningitidis chiếm 1-2% các trường hợp viêm kết mạc sơ sinh, với nguy cơ 10-29% tiến triển thành bệnh xâm lấn. ⁵⁾Tiêm tĩnh mạch cefotaxime 200 mg/kg/ngày trong 7 ngày đã đạt được khỏi hoàn toàn.

Merzouk et al. (2025) báo cáo rằng trực khuẩn Gram âm đường ruột (như E. coli) đang gia tăng trong các nhiễm trùng liên quan đến NICU. Tỷ lệ mang E. coli ở mẹ là 19,9%, và tỷ lệ lây truyền dọc là 21,4%. ⁸⁾

Das (2023) báo cáo trong một nghiên cứu tại Hàn Quốc rằng 1,2% viêm kết mạc sơ sinh do Acinetobacter baumannii và 52,4% do S. aureus. ⁶⁾ Nhiễm khuẩn bệnh viện liên quan đến NICU do A. baumannii đa kháng thuốc đang trở thành vấn đề.

Tối ưu hóa thuốc dự phòng

Đánh giá của Cochrane (Malik and Gilbert 2022) kết luận rằng ưu thế giữa các loại thuốc dự phòng hiện chưa được xác lập, và việc lựa chọn thuốc dự phòng tối ưu là một chủ đề nghiên cứu trong tương lai. ²⁾

Chậm trễ điều trị và biến chứng

Law et al. (2024) đã báo cáo hai trường hợp viêm kết mạc sơ sinh tiến triển thành viêm mô tế bào ổ mắt do chậm trễ điều trị.³⁾ Điều này một lần nữa nhấn mạnh tầm quan trọng của can thiệp chẩn đoán và điều trị sớm.

8. Tài liệu tham khảo

Asiamah R, Owusu G, Amoako PT, et al. Epidemiology of ophthalmia neonatorum: a systematic review and meta-analysis. BMC Pediatr. 2025;25:31.
Malik ANJ, Gilbert C. Cochrane corner: interventions for preventing ophthalmia neonatorum. Eye. 2022;36:356-357.
Law NL, Tan VC, Lim TH, et al. Ophthalmia neonatorum complicated with neonatal orbital cellulitis: A case series. Malays Fam Physician. 2024;19:5.
Nwokeji I, Ding K, Ketner S. A Case of Neonatal Chlamydial Conjunctivitis. Cureus. 2024;16(7):e64463.
Albuquerque C, Dias ME, Pelicano M, et al. Neisseria meningitidis: The Unforeseen Agent of Acute Neonatal Conjunctivitis. Cureus. 2024;16(7):e65681.
Das G. Acinetobacter baumannii ophthalmia neonatorum - A very rare presentation. Indian J Ophthalmol. 2023;71:2595-2597.
Mechel E, Trinh M, Kodsi S, et al. Ophthalmia neonatorum as the presenting sign of SARS-CoV-2. J AAPOS. 2021;25:230-231.
Merzouk B, Schwartzman K, Yossuck P, et al. A Rare Case of Neonatal Escherichia coli Conjunctivitis With Maternal Asymptomatic Bacteriuria. Cureus. 2025;17(9):e92936.