Kính áp tròng (CL) là thiết bị y tế được quản lý chặt chẽ, đeo trực tiếp trên giác mạc. Nếu sử dụng mà không chăm sóc đúng cách, chúng có thể gây ra các biến chứng nghiêm trọng như nhiễm trùng giác mạc và loét giác mạc, ảnh hưởng lâu dài đến thị lực.
Số người đeo kính áp tròng ước tính khoảng 15 đến 18 triệu người 1). Có báo cáo cho thấy khoảng 65% nhiễm trùng giác mạc liên quan đến kính áp tròng là do chăm sóc kém 2), vì vậy cả người kê đơn lẫn người đeo đều cần hiểu đúng các bước chăm sóc và tầm quan trọng của khám định kỳ.
Việc chăm sóc cần thiết khác nhau tùy theo loại kính áp tròng. Kính áp tròng mềm dùng một ngày được bỏ đi mỗi ngày nên không cần chăm sóc kính 3). Kính áp tròng mềm thay hai tuần và hàng tháng cần chăm sóc hằng ngày đúng cách. Để ngăn tổn thương giác mạc do chăm sóc không đầy đủ, cần tuân thủ hướng dẫn của từng sản phẩm.
Hai trụ cột để phòng ngừa biến chứng liên quan đến kính áp tròng là thực hiện đúng các bước chăm sóc và khám mắt định kỳ. Nếu thiếu một trong hai, hiệu quả phòng ngừa sẽ giảm một nửa.
Nếu lơ là chăm sóc, nguy cơ nhiễm trùng giác mạc (viêm giác mạc do Acanthamoeba, viêm giác mạc do Pseudomonas, nhiễm tụ cầu, v.v.) và loét giác mạc sẽ tăng mạnh. Đặc biệt, viêm giác mạc do Acanthamoeba rất khó điều trị, và ở các trường hợp nặng có thể cần ghép giác mạc. Ngoài ra, nếu chăm sóc kém kéo dài, các biến chứng như tân mạch giác mạc và viêm kết mạc nhú khổng lồ có thể tích tụ, và bạn có thể không còn tiếp tục đeo kính áp tròng được nữa.
| Các loại kính áp tròng | Yêu cầu khử trùng | Đặc điểm chính |
|---|---|---|
| Kính áp tròng cứng (HCL) | Về nguyên tắc là không cần | Có hiệu quả với loạn thị giác mạc và loạn thị không đều. Làm sạch và rửa là cơ bản |
| Kính áp tròng mềm (SCL) dùng một ngày | Không cần chăm sóc | Bỏ mỗi ngày |
| Kính áp tròng mềm (SCL) loại 2 tuần và theo tháng | Bắt buộc khử trùng | Cần chăm sóc hằng ngày (chà rửa, rửa sạch, khử trùng và bảo quản) |
| Kính chỉnh hình giác mạc | Khuyến cáo khử trùng | Khuyến cáo khử trùng do hình dạng phức tạp |
Tất cả SCL đều cần khử trùng. HCL về nguyên tắc không cần khử trùng, nhưng với các vết bẩn khó loại bỏ bằng chăm sóc thông thường, nên dùng thêm dung dịch làm sạch chuyên dụng. Ngoài ra, không thể dùng dung dịch có chất mài mòn cho một số HCL, vì vậy cần kiểm tra trước khi dùng.
Đánh giá độ vừa của HCL chủ yếu dựa trên việc xác nhận kiểu vừa khít bằng nhuộm fluorescein. Khi chảy nước mắt nhiều, rất dễ đánh giá sai, nên cần đánh giá sau khi tình trạng chảy nước mắt đã lắng xuống. Đánh giá độ vừa của SCL được quyết định bằng push-up test và bằng việc kiểm tra xem viền kính có cấn lên giác mạc khi nhìn lên, xuống, trái và phải hay không.
| Loại | Đặc điểm | Lưu ý |
|---|---|---|
| Dung dịch đa năng (MPS/MPDS) | Có thể làm sạch, rửa, khử trùng và bảo quản chỉ bằng một dung dịch | Hiệu quả khử trùng yếu đối với nấm và vi rút. Bắt buộc phải chà xát làm sạch |
| Dung dịch hydrogen peroxide | Có tác dụng khử trùng mạnh hơn MPS | Nếu quá trình trung hòa không hoàn toàn, có thể gây tổn thương giác mạc - kết mạc |
| Dung dịch povidone-iodine | Có tác dụng khử trùng mạnh nhất | Dị ứng với i-ốt là chống chỉ định |
Dù hiệu quả khử trùng có cao đến đâu, nếu bỏ qua các bước cơ bản như chà xát, rửa lại, và vệ sinh, làm khô hộp đựng kính áp tròng, có thể gây tổn thương mắt nghiêm trọng như loét giác mạc. Tuân thủ đúng các bước chăm sóc quan trọng hơn nhiều so với việc chọn dung dịch chăm sóc.
Việc chăm sóc hằng ngày cho SCL được thực hiện theo các bước sau.
Hộp đựng kính rất dễ trở thành nơi hình thành biofilm (màng do vi khuẩn, Acanthamoeba và các tác nhân khác tạo ra), và nếu bảo quản không đúng, nó có thể trở thành nguồn gây nhiễm khi đeo CL4).
SCL không được rửa hoặc bảo quản bằng nước máy. Nước máy có chứa Acanthamoeba, loài không bị tiêu diệt ngay cả khi khử trùng bằng clo, và có thể gây viêm giác mạc do Acanthamoeba nặng. Hơn 90% viêm giác mạc do Acanthamoeba liên quan đến CL xảy ra ở người đeo kính áp tròng, và tiếp xúc với nước máy được xem là con đường lây nhiễm chính4). Khi tráng HCL cũng nên dùng dung dịch chăm sóc chuyên dụng hoặc nước muối sinh lý.
Khám định kỳ là điều cần thiết để phát hiện sớm tổn thương giác mạc giai đoạn đầu chưa có triệu chứng. Nhiều người đeo kính áp tròng chỉ đến khám mắt khi bắt đầu thấy khó chịu, nhưng khi đó các biến chứng có thể đã tiến triển.
| Tình trạng sử dụng | Khoảng cách khuyến nghị |
|---|---|
| Người mới đeo | Tái khám sau 1 tuần, 1 tháng và 3 tháng kể từ khi bắt đầu đeo5) |
| Người đeo ổn định | Ít nhất 1 lần mỗi năm (mỗi 6–12 tháng)5) |
| Khi có vấn đề | Khám trong ngày |
Hướng dẫn về kính áp tròng khuyến nghị ít nhất một lần khám mỗi năm, ngay cả với người đeo ổn định5). Người mới đeo nên tái khám dồn trong 3 tháng đầu để sớm kiểm tra độ vừa vặn và xem có biến chứng hay không.
Ở người đeo ổn định, khuyến nghị khám ít nhất 1 lần mỗi năm5). Người mới đeo nên đi khám vào các mốc 1 tuần, 1 tháng và 3 tháng sau khi bắt đầu đeo để kiểm tra độ vừa vặn và xem có biến chứng hay không. Ngay cả khi không có triệu chứng, tân mạch giác mạc và tổn thương biểu mô giác mạc vẫn có thể tiến triển, vì vậy không nên bỏ qua khám định kỳ. Ngoài ra, nếu có thay đổi đơn kính (thay đổi độ kính gọng hoặc CL) hoặc xuất hiện mắt đỏ, đau, nhìn mờ…, cần đi khám ngay.
Viêm giác mạc do vi khuẩn
Tác nhân gây bệnh: chủ yếu là Pseudomonas aeruginosa, tụ cầu và các vi khuẩn khác2)
Đặc điểm: tiến triển nhanh và tạo thành loét giác mạc. Nếu không điều trị bằng thuốc nhỏ mắt kháng khuẩn phù hợp, có thể để lại suy giảm thị lực.
Phòng ngừa: chà rửa, bảo quản hộp đựng kính đúng cách, và tránh đeo khi ngủ
Viêm giác mạc do Acanthamoeba
Nguyên nhân: Xảy ra ở hơn 90% trường hợp ở người đeo kính áp tròng. Dùng nước máy và đeo kính ở nơi có nước là những nguy cơ chính4)
Đặc điểm: Kèm đau mắt dữ dội, và giai đoạn đầu khó phân biệt với dạng do vi khuẩn hoặc do virus. Kháng điều trị cao
Phòng ngừa: Tránh hoàn toàn tiếp xúc với nước máy. Không tắm hoặc bơi khi còn đeo kính áp tròng
Viêm giác mạc do nấm
Báo cáo: Đã ghi nhận các đợt bùng phát nhiễm nấm Fusarium ở người dùng MPS6)
Đặc điểm: Tiến triển chậm và dễ được chẩn đoán muộn. Cần điều trị bằng thuốc kháng nấm
Phòng ngừa: Tuân thủ nghiêm ngặt các bước chăm sóc. Thay hộp đựng kính định kỳ
Các biến chứng khác
Xâm nhập mạch máu giác mạc: Tân sinh mạch do thiếu oxy. Cân nhắc đổi sang kính có độ thấm oxy cao (Dk/t)
Viêm kết mạc nhú khổng lồ (GPC): Tăng sinh nhú ở kết mạc mi trên. Cân nhắc đổi loại kính và dùng thuốc nhỏ mắt chống dị ứng
Tổn thương biểu mô giác mạc (SPK): Rút ngắn thời gian đeo và dùng nước mắt nhân tạo
Đeo CL có thể làm tăng sự bay hơi của nước mắt và làm lớp phim nước mắt mất ổn định, góp phần gây khởi phát và làm nặng thêm khô mắt7). Đặc biệt, khi kết hợp với việc nhìn màn hình trong thời gian dài, gánh nặng lên phim nước mắt càng lớn. Khuyến nghị dùng nước mắt nhân tạo phù hợp với CL (không chứa benzalkonium chloride: BAK).
Đeo trong thời gian dài làm giảm lượng oxy đến giác mạc và làm tăng nguy cơ biến chứng.
Việc sử dụng kính áp tròng bằng vật liệu silicone hydrogel (SiHy) có khả năng thấm oxy cao đang ngày càng phổ biến. Vật liệu SiHy được thiết kế để giảm tình trạng thiếu oxy ở giác mạc, và việc đánh giá chỉ định cho từng trường hợp là rất quan trọng.
Nghiên cứu về kính áp tròng thông minh được tích hợp cảm biến áp lực mắt và chức năng theo dõi glucose đang tiến triển9). Người ta kỳ vọng ứng dụng kính áp tròng trong kiểm soát áp lực nội nhãn ở bệnh tăng nhãn áp và theo dõi glucose ở bệnh nhân đái tháo đường, nhưng hiện tại vẫn chưa được ứng dụng lâm sàng.
Nghiên cứu về công nghệ phòng ngừa nhiễm trùng bằng cách phủ các chất kháng khuẩn lên bề mặt kính áp tròng đang được tiến triển9). Mục tiêu là tiếp tục giảm tỷ lệ nhiễm trùng liên quan đến kính áp tròng bằng các xử lý bề mặt ức chế sự hình thành màng sinh học và ứng dụng vật liệu nano.
Nghiên cứu tối ưu hóa độ vừa khít của kính áp tròng bằng phân tích hình dạng giác mạc sử dụng trí tuệ nhân tạo (AI) đang được tiến hành. Hệ thống hỗ trợ kê kính áp tròng chính xác phù hợp với hình dạng giác mạc của từng người được kỳ vọng sẽ sớm được ứng dụng thực tế.
