Bệnh viêm mắt do lông sâu (ophthalmia nodosa) là bệnh mà lông (setae) từ động vật hoặc thực vật xâm nhập vào mô mắt và gây viêm u hạt. “Nodosa” trong tiếng Latin có nghĩa là “dạng nốt”, xuất phát từ các u hạt hình thành xung quanh lông.
Nguyên nhân phổ biến nhất là lông sâu bướm (caterpillar). Sâu bướm thông (pine processionary caterpillar) và ấu trùng bướm đêm tussock (tussock moth) là những tác nhân điển hình. Ngoài ra, lông phòng vệ của nhện tarantula (urticating hairs) và gai thực vật (như xương rồng) cũng có thể gây bệnh.
Dựa trên độ sâu xâm nhập vào mắt và hình ảnh lâm sàng, được phân loại thành năm thể (Thể I-V). Phân loại này rất quan trọng về mặt lâm sàng vì liên quan trực tiếp đến việc xác định phác đồ điều trị1).
| Thể | Vị trí tổn thương | Hình ảnh lâm sàng |
|---|---|---|
| I | Kết mạc (cấp tính) | Viêm kết mạc cấp tính |
| II | Kết mạc (mạn tính) | Viêm kết mạc hạt mạn tính |
| III | Giác mạc | Lông giác mạc và thâm nhiễm |
| IV | Tiền phòng và mống mắt | Viêm mống mắt và lông trong tiền phòng |
| V | Dịch kính và võng mạc | Viêm dịch kính và biến chứng võng mạc |
Đã được báo cáo trên toàn thế giới, có tính thời vụ phù hợp với môi trường sống của sâu bướm. Các ca bệnh tập trung vào mùa hoạt động của sâu bướm từ mùa xuân đến mùa hè. Ở Nepal, bệnh viêm màng bồ đào toàn bộ cấp tính theo mùa được gọi là SHAPU (viêm màng bồ đào toàn bộ cấp tính theo mùa) xảy ra thành dịch do lông bướm đêm 1).
Lông sâu bướm có thể phát tán theo gió, do đó có thể đến mắt ngay cả khi không chạm trực tiếp vào sâu bướm. Lông của sâu bướm thông rất mịn và nhẹ, được biết là có thể lơ lửng trong không khí và gây phơi nhiễm. Nên đeo kính bảo vệ trong môi trường có sâu bướm.
Mức độ triệu chứng khác nhau tùy theo thể bệnh.
Dấu hiệu đoạn trước
Xung huyết kết mạc và phản ứng nhú: Dấu hiệu chính ở giai đoạn cấp (Loại I).
U hạt kết mạc: U hạt mạn tính quanh lông. Đặc điểm của Loại II.
Lông giác mạc: Có thể quan sát trực tiếp bằng đèn khe. Tìm thấy ở biểu mô đến nhu mô giác mạc.
Thâm nhiễm giác mạc và tân mạch: Xuất hiện trong các trường hợp kéo dài.
Dấu hiệu đoạn sau
Viêm tiền phòng và nốt mống mắt: Dấu hiệu lông đến được tiền phòng (Loại IV).
Đục dịch kính: Dấu hiệu sớm của Loại V. Cho thấy lông di chuyển vào dịch kính.
Xuất huyết dịch kính và bong võng mạc co kéo: Biến chứng nặng nhất của Loại V5).
Tamilarsan và cộng sự (2022) báo cáo 4 trường hợp (nam 18–24 tuổi) có lông côn trùng đâm vào giác mạc khi lái xe máy. Tất cả các trường hợp đều có dấu hiệu Loại III–IV, và thị lực dao động từ 6/6 đến 6/602).
Zou và cộng sự (2025) báo cáo một trường hợp nặng ở bé trai 12 tuổi do lông kén của bướm tussock. 13 tháng sau chấn thương, bệnh nhân bị xuất huyết dịch kính và bong võng mạc co kéo, trường hợp Loại V nặng nhất5).
Cách hiệu quả nhất là lái xe với kính chắn gió của mũ bảo hiểm full-face đóng kín. Cũng nên đeo kính bảo hộ hoặc kính an toàn. Đặc biệt vào buổi chiều tối và ban đêm, hoạt động của côn trùng cao và cần chú ý2).
Xác nhận tiền sử phơi nhiễm với sâu bướm hoặc côn trùng là quan trọng nhất. Hỏi về nghề nghiệp, hoạt động ngoài trời, mùa và sự hiện diện của thú cưng (nhện tarantula). Ở trẻ em, tiền sử phơi nhiễm thường không rõ ràng4).
Tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán là quan sát trực tiếp lông (râu) bằng đèn khe. Chụp ảnh đa phương thức hữu ích để đánh giá lông sâu 1).
| Xét nghiệm | Đối tượng đánh giá | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Đèn khe | Kết mạc, giác mạc, tiền phòng | Quan sát trực tiếp lông |
| Chụp cắt lớp quang học kết hợp đoạn trước (AS-OCT) | Lông trong giác mạc | Hữu ích để đánh giá độ sâu 1) |
| Kính hiển vi sinh học siêu âm (UBM) | Lông trong tiền phòng và mống mắt | Phát hiện dị vật sâu |
Ashkenazy và cộng sự (2022) trên một ca bệnh Loại V do lông bướm đêm, đã thực hiện chụp ảnh đa phương thức kết hợp AS-OCT, B-scan, FA, tự huỳnh quang đáy mắt và SD-OCT, và chứng minh rằng có thể đánh giá không xâm lấn vị trí lông và mức độ viêm nội nhãn 1).
Việc điều trị được quyết định dựa trên phân loại Cadera.
Điều trị bảo tồn
Loại I (viêm kết mạc cấp): Loại bỏ lông bằng rửa mắt. Kết hợp với thuốc nhỏ mắt steroid tại chỗ và kháng sinh.
Loại II (u hạt mạn tính): Loại bỏ lông trong u hạt bằng kẹp. Dùng steroid tại chỗ để giảm viêm.
Loại III (lông giác mạc): Lông nông được loại bỏ bằng kẹp. Lông sâu được theo dõi, và dùng thuốc nhỏ mắt steroid khi có viêm 2).
Điều trị xâm lấn
Loại IV (lông trong tiền phòng): Loại bỏ lông bằng rửa tiền phòng 4). Kết hợp với làm giãn đồng tử và thuốc nhỏ mắt steroid.
Loại V (dịch kính/võng mạc): Cắt dịch kính (PPV) + loại bỏ dị vật nội nhãn. Thêm laser nội nhãn hoặc chèn khí nếu cần 5).
Levy và cộng sự (2023) báo cáo một bé gái 15 tuổi bị lông sâu róm (white-marked tussock caterpillar) đâm vào giác mạc và kết mạc. Lông đã được loại bỏ và đặt kính áp tròng băng trong phòng mổ, vết thương lành sau 2 tuần3).
Al Somali và cộng sự (2021) báo cáo một bé gái 2 tuổi có lông sâu róm ở kết mạc, giác mạc và tiền phòng. Đã tiến hành rửa tiền phòng dưới gây mê toàn thân, nhưng tái phát sau 4 tháng và cần phẫu thuật lại. Đây là báo cáo đầu tiên ở Trung Đông4).
Do cấu trúc gai ngược, lông không tự đào thải ra khỏi cơ thể. Chúng có xu hướng di chuyển sâu hơn vào mắt do nhiệt độ cơ thể và sự co rút của các mô xung quanh. Ngay cả lông trên bề mặt kết mạc cũng có thể tiến triển vào giác mạc hoặc tiền phòng theo thời gian.
Tái phát có thể xảy ra nếu còn sót lông nhỏ hoặc nếu lông di chuyển vào sâu hơn. Trong báo cáo của Al Somali, bệnh tái phát 4 tháng sau lần rửa tiền phòng đầu tiên và cần phẫu thuật lại4). Theo dõi định kỳ rất quan trọng.
Lông sâu róm là cấu trúc siêu nhỏ dài khoảng 100-200 μm, có gai ngược (barb) trên bề mặt. Do cấu trúc gai ngược này, chúng chỉ di chuyển một chiều sau khi xâm nhập và không tự rụng. Sự giãn nở và co rút nhỏ của mô do nhiệt độ cơ thể, cùng với lực cơ học từ chuyển động của mi và nhãn cầu, đẩy lông dần dần vào sâu trong mắt.
Lông kén bướm cũng có cấu trúc gai ngược tương tự và gây viêm nội nhãn tương đương với lông sâu róm5).
Viêm ở các mô mắt liên quan đến ba cơ chế tương tác.
Lông có thể di chuyển dần dần từ kết mạc đến giác mạc, từ giác mạc đến tiền phòng, từ tiền phòng qua mống mắt và thể mi đến dịch kính. Sự di chuyển này xảy ra trong vài tuần đến vài tháng4)5).
Trong báo cáo của Zou và cộng sự (2025), lông kén của bướm tussock đã gây xuất huyết dịch kính và bong võng mạc co kéo 13 tháng sau chấn thương. Tổn thương ban đầu là loại III và tiến triển thành loại V, diễn biến nặng nhất5).
Ashkenazy và cộng sự (2022) đã sử dụng tích hợp AS-OCT, B-scan, FA, tự huỳnh quang đáy mắt và SD-OCT để đánh giá một trường hợp lông bướm loại V. Một người đàn ông 45 tuổi duy trì thị lực 20/25 và tránh được phẫu thuật dịch kính chỉ với prednisolon uống liều cao trong 2 tuần1). Chẩn đoán hình ảnh đa phương thức cho phép theo dõi không xâm lấn và được kỳ vọng cải thiện độ chính xác trong xác định chỉ định phẫu thuật.
Zou và cộng sự (2025) đã thực hiện phẫu thuật cắt dịch kính + lấy dị vật nội nhãn + laser nội soi + chèn khí C3F8, sau đó lấy thủy tinh thể + đặt thủy tinh thể nhân tạo + cắt bao sau bằng laser YAG theo từng giai đoạn cho ca nặng nhất (xuất huyết dịch kính + bong võng mạc co kéo) do lông kén. Thị lực cuối cùng phục hồi 20/20, được báo cáo là hồi phục hoàn toàn từ kết cục tồi tệ nhất5).
Tamilarsan và cộng sự (2022) đã báo cáo 4 trường hợp Viêm mắt nốt (Ophthalmia Nodosa) ở người lái xe máy, cho thấy va chạm với côn trùng khi lái xe tốc độ cao là một rủi ro nghề nghiệp. Tầm quan trọng của việc phòng ngừa bằng cách đeo kính bảo hộ và tấm chắn được nhấn mạnh 2).
