OCT Đoạn Trước (AS-OCT)

OCT đoạn trước (AS-OCT) là thiết bị chẩn đoán hình ảnh sử dụng hiện tượng giao thoa của ánh sáng hồng ngoại gần để thu được hình ảnh cắt lớp không xâm lấn của giác mạc, tiền phòng, thủy tinh thể và góc.
Có thể thực hiện kiểm tra mà không cần tiếp xúc và không cần làm giãn đồng tử, đồng thời có thể đánh giá góc trong điều kiện tối.
Có hai phương pháp: SS-OCT (1310 nm) và SD-OCT (840 nm), SS-OCT phù hợp hơn để đánh giá toàn bộ đoạn trước.
Các thông số định lượng điển hình bao gồm AOD (khoảng cách mở góc), ARA (diện tích lõm góc) và TISA (diện tích khe bè-củng mạc-mống mắt).
Cho phép quan sát và đánh giá định lượng các khu vực không thể kiểm tra bằng đèn khe.
AS-OCT không thể phát hiện tân mạch hoặc sắc tố ở góc và không thể thay thế nội soi góc ⁶⁾.
Trong những năm gần đây, phát hiện tự động tắc góc bằng học sâu đang là tiền tuyến nghiên cứu ²⁾.

1. OCT đoạn trước (AS-OCT) là gì?

OCT đoạn trước (AS-OCT: Anterior Segment Optical Coherence Tomography) là thiết bị kiểm tra sử dụng hiện tượng giao thoa của ánh sáng hồng ngoại gần để thu được hình ảnh cắt lớp không xâm lấn của giác mạc, tiền phòng, thủy tinh thể và góc. Cho phép quan sát và đánh giá định lượng các khu vực không thể kiểm tra bằng đèn khe, và được sử dụng rộng rãi trong sàng lọc góc đóng, bệnh giác mạc, trước và sau phẫu thuật khúc xạ, và đánh giá góc trong glôcôm.

Lịch sử và Phát triển

Hình ảnh AS-OCT lần đầu tiên được báo cáo bởi Izatt và cộng sự vào năm 1994. Ban đầu, nó sử dụng cùng bước sóng 830 nm như OCT võng mạc, nhưng khả năng xuyên qua các mô tán xạ như củng mạc thấp, không phù hợp để chụp góc. Sau đó, các thiết bị sử dụng bước sóng dài hơn 1310 nm đã được phát triển, cải thiện đáng kể khả năng xuyên qua củng mạc và tốc độ chụp.

Hiện nay, OCT miền Fourier (FD-OCT) là chủ đạo. So với OCT miền thời gian (TD-OCT), nó vượt trội về tốc độ đo, độ phân giải và khả năng phân tích 3D. FD-OCT bao gồm hai loại: swept source OCT (SS-OCT) và spectral domain OCT (SD-OCT).

SS-OCT

Bước sóng: 1310 nm (dài)

Độ sâu xuyên thấu: Cao (chụp toàn bộ đoạn trước trong một hình ảnh)

Độ phân giải: Kém hơn SD-OCT nhưng đủ dùng trong thực tế

Máy đại diện: CASIA2 (Tomey)

SD-OCT

Bước sóng: 840 nm (ngắn)

Độ sâu xuyên thấu: Hẹp (khó chụp toàn bộ đoạn trước)

Độ phân giải: Cao hơn SS-OCT

Ứng dụng: Thích hợp để quan sát chi tiết giác mạc và kết mạc

AS-OCT là thiết bị chẩn đoán không tiếp xúc cho phép quan sát góc, với độ phân giải tốt hơn kính hiển vi sinh học siêu âm (UBM), nhưng không thể chụp được thể mi ³⁾. Tính hữu ích của nó như một chẩn đoán hỗ trợ trong chăm sóc glôcôm được công nhận rộng rãi ³⁾.

Các mẫu máy tiêu biểu

CASIA2 (Tomey): Trang bị SS-OCT, có phân tích tự động góc 360° (AOD500 và chỉ số góc hẹp) để sàng lọc góc hẹp
Chế độ tiền phòng của Cirrus HD-OCT 5000/6000 (Zeiss): Tích hợp chế độ tiền phòng vào OCT hậu phòng hiện có
Chế độ tiền phòng của SPECTRALIS (Heidelberg): Hỗ trợ đánh giá chính xác giác mạc bằng SD-OCT độ phân giải cao

Q AS-OCT và OCT đáy mắt thông thường khác nhau như thế nào?

OCT đáy mắt là thiết bị thu hình ảnh cắt lớp võng mạc, sử dụng nguồn sáng có bước sóng 840-870 nm. AS-OCT chuyên dụng để quan sát tiền phòng (giác mạc, góc, mống mắt, v.v.), và ở hệ thống SS-OCT sử dụng bước sóng dài 1310 nm để tăng khả năng xuyên thấu vào mô sâu. Đối tượng quan sát và bước sóng sử dụng khác nhau.

2. So sánh AS-OCT và UBM

Có hai loại hình ảnh cắt lớp tiền phòng: AS-OCT và kính hiển vi sinh học siêu âm (UBM). Cả hai đều có điểm chung và khác biệt rõ ràng.

Điểm chung

Thu được hình ảnh mặt cắt tiền phòng
Thu được thông tin hữu ích để xác định kế hoạch điều trị glôcôm từ hình ảnh mặt cắt góc
Có thể đánh giá định lượng hình ảnh (phần mềm phân tích góc)
Có thể quan sát sự thay đổi trong điều kiện sáng và tối

Bảng so sánh

Mục	OCT tiền phòng (AS-OCT)	Kính hiển vi sinh học siêu âm (UBM)
Nguyên lý	Ánh sáng (bước sóng 0,7–1,3 μm)	Siêu âm (30–50 MHz)
Tiếp xúc	Không tiếp xúc	Có tiếp xúc (cần ngâm nước)
Tư thế	Ngồi (một số có thể nằm ngửa)	Nằm ngửa
Độ phân giải	15 μm	50 μm
Phạm vi quét tối đa	16 × 6 mm	5 × 5 mm
Quan sát thể mi	Không rõ	Có thể
Mặt sau mống mắt	Không rõ	Có thể
Bề mặt giác mạc và màng nước mắt	Hữu ích	Không phù hợp
Phần mềm phân tích hình ảnh	Đầy đủ	Hạn chế
Ngay sau phẫu thuật	Có thể (không có nguy cơ nhiễm trùng)	Khó khăn

Phân biệt lâm sàng

AS-OCT là lựa chọn đầu tiên trong thực hành lâm sàng hàng ngày nhờ ưu điểm không tiếp xúc, nhanh và độ phân giải cao. Mặt khác, UBM vượt trội trong việc quan sát thể mi, dây chằng Zinn và mặt sau của mống mắt, những cấu trúc khó hình dung bằng AS-OCT. UBM phát huy hiệu quả trong các tình huống cần quan sát thể mi, như chẩn đoán glôcôm ác tính và đánh giá chi tiết mống mắt dạng cao nguyên.

3. Quy trình kiểm tra và lưu ý

Quy trình cơ bản

AS-OCT được thực hiện theo các bước sau.

Không tiếp xúc, không cần gây tê nhỏ mắt: Không chạm vào mắt, không cần thuốc nhỏ gây tê
Không cần làm giãn đồng tử: Đánh giá góc tiền phòng được thực hiện mà không làm giãn đồng tử. Để đánh giá thay đổi trong tối, chụp cả trong điều kiện sáng và tối
Ngồi và nhìn thẳng: Bệnh nhân nhìn vào đèn cố định
Đánh giá tự động bằng phần mềm phân tích góc: Trên CASIA2, AOD500 được phân tích tự động 360°

Sàng lọc góc hẹp bằng CASIA2

Trên CASIA2 (trang bị SS-OCT), phân tích góc tự động 360° tính toán AOD500 trên toàn bộ chu vi, và nguy cơ góc hẹp được định lượng bằng chỉ số góc hẹp. Kết hợp với kết quả soi góc tiền phòng, có thể sử dụng để đào tạo nhân viên và giải thích cho bệnh nhân.

Hạn chế của kiểm tra

AS-OCT không thể phát hiện tân mạch góc hay sắc tố. Dính mống mắt – giác mạc vùng ngoại vi (PAS), sắc tố và các nguyên nhân thứ phát gây rối loạn chức năng bè củng mạc có thể bị bỏ sót nếu chỉ đánh giá bằng AS-OCT⁶⁾.

Q AS-OCT có thể thay thế hoàn toàn soi góc tiền phòng không?

Không thể. AS-OCT có ưu điểm chụp không tiếp xúc trong tối, nhưng các dấu hiệu góc như dính mống mắt trước ngoại vi, lắng đọng sắc tố, tân mạch có thể khó phát hiện bằng AS-OCT⁶⁾. Soi góc tiền phòng được khuyến cáo cho mọi bệnh nhân nghi ngờ glôcôm⁶⁾.

4. Thông số đánh giá và giải thích kết quả

Xác định mấu củng mạc

Chỉ số quan trọng nhất khi giải thích hình ảnh AS-OCT là mấu củng mạc (scleral spur). Mấu củng mạc là điểm nối giữa mặt trong củng mạc và độ cong giác mạc, hiện ra như một cấu trúc nhô vào trong. Bằng cách đánh giá sự tiếp xúc giữa mống mắt và thành trong giác-củng mạc, có thể phát hiện tắc góc.

Tuy nhiên, có báo cáo rằng khoảng 25% trường hợp không thấy mấu củng mạc khi sử dụng giao thức quét không lấy trung bình hình ảnh.

Các thông số định lượng

Dưới đây là các thông số chính được sử dụng trong đo lường định lượng góc tiền phòng.

Thông số	Viết tắt	Định nghĩa
Khoảng cách mở góc	AOD	Khoảng cách giữa điểm cách mấu củng mạc 500/750 μm về phía trước và mống mắt
Diện tích lõm góc	ARA	Diện tích được giới hạn bởi AOD, mống mắt và thành củng mạc-giác mạc
Diện tích khe giữa bè và mống mắt	TISA	Diện tích hình thang từ cựa củng mạc đến đường AOD

Ngoài ra, có thể đo độ dày mống mắt, chiều rộng tiền phòng và độ nhô của thủy tinh thể (lens vault).

Thông số đánh giá giác mạc

AS-OCT hữu ích không chỉ để đánh giá góc mà còn để đánh giá chính xác mặt cắt giác mạc.

Hình ảnh mặt cắt giác mạc: Các lớp giác mạc (biểu mô, màng Bowman, nhu mô, màng Descemet, nội mô) được hiển thị rõ ràng.
Đo độ dày giác mạc trung tâm (CCT): Có thể đánh giá định lượng chính xác độ dày giác mạc.
Phân tích hình dạng giác mạc: Các thiết bị có chức năng đo bản đồ giác mạc hỗ trợ phân tích hình dạng giác mạc.

Chẩn đoán hình ảnh góc không thể thay thế nội soi góc tiền phòng ⁶⁾. Nội soi góc tiền phòng nên được thực hiện ở tất cả bệnh nhân nghi ngờ glôcôm ⁶⁾.

5. Ứng dụng lâm sàng

Đánh giá góc trong glôcôm

Hình ảnh mặt cắt góc tiền phòng bằng SD-OCT (cấu trúc giải phẫu: gai củng mạc, bè củng mạc-giác mạc, mống mắt)

Wies6014. SD OCT - Anterior Chamber Angle Cross-Section. Wikimedia Commons. 2013. Source: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:SD_OCT_-_Anterior_Chamber_Angle_Cross-Section.png. License: CC BY-SA 4.0.

Hình ảnh mặt cắt góc tiền phòng của nam 57 tuổi được chụp bằng OCT miền phổ (SD-OCT), cho thấy rõ gai củng mạc, bè củng mạc-giác mạc và mống mắt. Tương ứng với đánh giá góc bằng AS-OCT trong phần “Đánh giá góc trong glôcôm”.

Trong thực hành lâm sàng glôcôm, AS-OCT hữu ích như một công cụ hỗ trợ soi góc tiền phòng, hoặc thay thế khi soi góc khó khăn do bệnh giác mạc hoặc bệnh nhân không hợp tác. Vì không tiếp xúc và có thể thực hiện trong tối, nó cho phép đánh giá góc ở trạng thái giãn đồng tử sinh lý.

Dựa trên hình thái mống mắt và vị trí thủy tinh thể so với cấu trúc tiền phòng, có thể phân biệt các cơ chế đóng góc như block đồng tử hay nhô thủy tinh thể ra trước ⁴⁾. Hỗ trợ chẩn đoán glôcôm góc đóng (PAC/PACS), giúp quyết định mở mống mắt bằng laser (LPI) hoặc phẫu thuật đục thủy tinh thể ⁴⁾.

Cũng hữu ích như một công cụ giáo dục bệnh nhân khi khuyến nghị mở mống mắt bằng laser ⁵⁾. Đã trở nên không thể thiếu để quan sát các thay đổi hình thái mống mắt như tiền phòng nông, góc hẹp, mống mắt dạng cao nguyên.

Đánh giá phẫu thuật glôcôm

AS-OCT cũng được ứng dụng trong đánh giá trước và sau phẫu thuật glôcôm. Được sử dụng để đánh giá hình thái bọng lọc sau phẫu thuật cắt bè củng mạc-giác mạc, và xác nhận vị trí của thiết bị dẫn lưu nội nhãn.

Tanito và cộng sự (2024) báo cáo một trường hợp 2 năm sau cấy ghép PreserFlo MicroShunt (PFM), nơi tình trạng stent được hình dung rõ ràng bằng quét raster và hình ảnh AS-OCT 3D, khó đánh giá bằng hình ảnh 2D thông thường. Ở mắt phải, quan sát thấy biến dạng hình chữ C, gợi ý khả năng vây thoát ra khỏi túi củng mạc ¹⁾. Việc bổ sung hình ảnh 3D vào hình ảnh 2D cho thấy cải thiện đáng kể độ chính xác đánh giá stent ¹⁾.

Ứng dụng trong bệnh giác mạc

Hình ảnh mặt cắt giác mạc khỏe mạnh bằng SD-OCT (các lớp biểu mô, nhu mô, nội mô giác mạc rõ nét)

Wies6014. SD-OCT Corneal Cross-Section. Wikimedia Commons. 2013. Source: https://commons.wikimedia.org/wiki/File:SD-OCT_Corneal_Cross-Section.png. License: CC BY-SA 4.0.

Hình ảnh mặt cắt giác mạc khỏe mạnh của nam 24 tuổi được chụp bằng OCT miền phổ (SD-OCT), cho thấy ba lớp: biểu mô giác mạc, nhu mô và nội mô với độ phân giải cao. Tương ứng với đánh giá mặt cắt giác mạc trong phần “Ứng dụng trong bệnh giác mạc”.

AS-OCT được sử dụng để đánh giá độ sâu của đục giác mạc trên hình ảnh mặt cắt, giúp lựa chọn kỹ thuật ghép giác mạc.

Tổn thương nông (biểu mô đến màng Bowman): Hữu ích trong xem xét chỉ định DALK (ghép giác mạc lớp trước sâu).
Tổn thương nhu mô sâu đến màng Descemet: Góp phần phân biệt với DSAEK/DMEK (ghép nội mô giác mạc).
Tổn thương toàn bộ bề dày: Được sử dụng trong xác định chỉ định PK (ghép giác mạc xuyên thấu).
Giác mạc hình chóp: Đánh giá định lượng độ mỏng của giác mạc và xem xét chỉ định liên kết chéo giác mạc (CXL)

Đánh giá trước phẫu thuật đục thủy tinh thể

Trước phẫu thuật đục thủy tinh thể, AS-OCT được sử dụng để đánh giá định lượng đoạn trước.

Độ sâu tiền phòng: Hỗ trợ tính toán công suất thủy tinh thể nhân tạo (IOL)
Độ nhô của thể thủy tinh ra trước (lens vault): Đánh giá nguy cơ tiếp xúc cơ học với mống mắt
Sự hiện diện của hẹp góc: Đánh giá nguy cơ glôcôm góc đóng sau phẫu thuật

Ứng dụng trong phẫu thuật khúc xạ

Trước phẫu thuật: Đánh giá độ dày giác mạc và hình dạng mặt cắt giác mạc. Đánh giá độ sâu tiền phòng trước phẫu thuật kính áp tròng nội nhãn (ICL)
Sau phẫu thuật: Kiểm tra hình thái vạt (sau LASIK) và độ dày còn lại của nhu mô giác mạc

Q Khám AS-OCT có đau không?

AS-OCT là phương pháp khám không tiếp xúc, không có dụng cụ chạm vào mắt. Không gây đau hay khó chịu. Không cần nhỏ thuốc tê, thời gian khám chỉ vài phút.

6. Chi tiết nguyên lý đo

Nguyên lý cơ bản của OCT

AS-OCT sử dụng nguyên lý giao thoa kế Michelson. Ánh sáng từ nguồn được chia thành nhánh tham chiếu và nhánh mẫu (chiếu vào mắt), và ánh sáng phản xạ từ mỗi nhánh giao thoa để thu được tín hiệu A-scan biểu diễn cường độ phản xạ từ mỗi độ sâu trong mô. Tín hiệu A-scan được chuyển đổi thành phân bố độ sáng theo chiều sâu bằng biến đổi Fourier, và hình ảnh cắt lớp được tạo ra bằng cách quét hai chiều.

So sánh SD-OCT và SS-OCT

FD-OCT (OCT miền Fourier) có hai phương pháp thực hiện.

SD-OCT (OCT miền phổ): Sử dụng nguồn sáng băng rộng ở bước sóng khoảng 840 nm. Máy quang phổ phân tích ánh sáng phản xạ thành các thành phần phổ và thu nhận đồng thời. Độ phân giải cao nhưng khả năng hiển thị các phần sâu của tiền phòng bị hạn chế.
SS-OCT (OCT nguồn quét): Quét nhanh một bước sóng đơn ở khoảng 1310 nm. Bước sóng 1310 nm có khả năng xuyên thấu cao qua các mô tán xạ ánh sáng của tiền phòng (củng mạc và vùng rìa giác mạc-củng mạc), cho phép bao phủ toàn bộ tiền phòng trong một hình ảnh duy nhất.

SS-OCT bước sóng 1310 nm có độ sâu xuyên thấu tới mặt sau thể thủy tinh và thể mi, trở thành tiêu chuẩn thực tế cho các ứng dụng AS-OCT.

Phát triển thành Chụp mạch OCT (OCTA)

Chụp mạch OCT (OCTA) là một công nghệ đang phát triển nhanh chóng. Nó được cho là ít bị ảnh hưởng bởi hiệu ứng sàn hơn so với đo lớp sợi thần kinh võng mạc, và có thể ưu việt hơn OCT trong đánh giá tiến triển của glôcôm giai đoạn nặng, nhưng việc sử dụng tiêu chuẩn trong thực hành lâm sàng vẫn chưa được thiết lập ³⁾.

7. Nghiên cứu mới nhất và Triển vọng tương lai

Tổng quan về xu hướng nghiên cứu

Huang và cộng sự (2024) đã thực hiện phân tích trắc lượng thư mục trong 20 năm (2004–2023) về ứng dụng AS-OCT trong glôcôm, phân tích 931 bài báo. Mỹ dẫn đầu với 288 bài, tiếp theo là Trung Quốc 231 và Singapore 124. Aung Tin là tác giả có nhiều bài nhất với 80 bài và 3595 trích dẫn ²⁾.

Số lượng bài báo tăng mạnh sau năm 2012, và từ năm 2015, hơn 60 bài mỗi năm được công bố ổn định ²⁾. Từ năm 2018, với sự tiến bộ của trí tuệ nhân tạo, sự chuyển dịch nghiên cứu từ đo lường thủ công sang phát hiện và nhận dạng tự động trở nên rõ rệt ²⁾.

Phát hiện đóng góc bằng AI và học sâu

Một trong những hướng nghiên cứu mới nhất là phát hiện tự động đóng góc bằng học sâu ²⁾. Đánh giá hình ảnh AS-OCT thông thường phụ thuộc vào đo lường thủ công các thông số, tốn thời gian, chủ quan và độ tái lập thấp.

Các thuật toán học sâu có khả năng học trực tiếp từ dữ liệu hình ảnh và phân loại góc mở, hẹp và đóng với độ chính xác cao. Hệ thống soi góc kỹ thuật số dựa trên học sâu 3D (DGS) cho thấy độ chính xác chẩn đoán cao tương đương bác sĩ nhãn khoa trong phát hiện góc mống mắt-giác mạc hẹp và dính mống mắt ngoại vi trước ²⁾.

Hình ảnh AS-OCT 3D

AS-OCT miền tần số (FD) hoạt động ở bước sóng 1310 nm đang cho phép quét khối 3D nhanh chóng vùng tiền phòng của mắt. Điều này được kỳ vọng sẽ cho phép đánh giá sau:

Đánh giá góc 360 độ: Đánh giá toàn bộ góc một lần
Các thông số thể tích: Đo thể tích mống mắt và thể tích tiền phòng
Đánh giá yếu tố động: Phân tích sự thay đổi động của diện tích và thể tích mống mắt theo sự thay đổi đường kính đồng tử

AS-OCT 3D cũng đã được chứng minh hữu ích trong đánh giá hậu phẫu các thiết bị phẫu thuật glôcôm, cho phép hình dung rõ ràng biến dạng và lệch tổng thể của stent, điều khó thực hiện với hình ảnh 2D¹⁾.

Q Phân tích hình ảnh AS-OCT bằng AI đã được ứng dụng thực tế chưa?

Vẫn đang trong giai đoạn nghiên cứu. Các thuật toán học sâu đã cho thấy độ chính xác cao trong phát hiện tự động tắc góc²⁾, nhưng chưa được ứng dụng lâm sàng rộng rãi. Vẫn còn những thách thức như thiếu dữ liệu và thống nhất tiêu chuẩn chẩn đoán.

8. Tài liệu tham khảo

Tanito M, Omura T, Iida M, et al. Anterior Segment Optical Coherence Tomography (AS-OCT) 3D Observation of PreserFlo MicroShunt. Cureus. 2024;16(10):e72511.
Huang Y, Gong D, Dang K, et al. The applications of anterior segment optical coherence tomography in glaucoma: a 20-year bibliometric analysis. PeerJ. 2024;12:e18611.
日本緑内障学会. 緑内障診療ガイドライン（第5版）. 日眼会誌. 2022;126:85-177.
American Academy of Ophthalmology. Primary Angle-Closure Disease Preferred Practice Pattern. San Francisco: AAO; 2020.
American Academy of Ophthalmology. Primary Open-Angle Glaucoma Suspect Preferred Practice Pattern. San Francisco: AAO; 2020.
European Glaucoma Society. Terminology and Guidelines for Glaucoma, 5th Edition. Br J Ophthalmol. 2025;109:bjo-2025-egsguidelines.