مایکوفنولات موفتیل (Mycophenolate Mofetil; MMF) یک پیشداروی مایکوفنولیک اسید (MPA) است. متابولیت فعال MPA اولین بار در سال 1896 توسط میکروبیولوژیست ایتالیایی گاسئو از Penicillium brevicompactum جدا شد و سپس توسط آلیسون و اگوی به عنوان یک داروی تعدیلکننده ایمنی در پیوند اعضا توسعه یافت و در سال 1995 توسط FDA تأیید شد.
در حال حاضر، علاوه بر پیشگیری از رد پیوند اعضا، در بسیاری از بیماریهای خودایمنی مانند نفریت لوپوس، SLE، بیماری بهجت و بیماریهای التهابی چشم نیز استفاده میشود. اگرچه برای یووئیت تحت پوشش بیمه نیست و تجویز خارج از برچسب محسوب میشود، اما به عنوان یک داروی کاهشدهنده استروئید در ترکیب با استروئیدها به طور گسترده استفاده میشود.
در بیماریهای التهابی چشمی، این دارو به عنوان یک داروی کاهشدهنده استروئید با پروفایل عوارض جانبی مطلوب، در کنار متوترکسات از جایگاه مهمی برخوردار است 2).
سلسپت (Cellcept) نام تجاری مایکوفنولات موفتیل (مایکوفنولات موفتیل) است که یک پیشداروی MPA میباشد. پس از مصرف خوراکی، هیدرولیز شده و به MPA تبدیل میشود. مایکوفنولات سدیم (Myfortic) یک فرمولاسیون رودهای است که همان متابولیت فعال MPA را تولید میکند اما فرمولاسیون متفاوتی دارد. فراهمی زیستی خوراکی مایکوفنولات موفتیل (حدود 94%) بیشتر از تزریقی است.
علائمی که در بیماران مبتلا به یووئیت غیرعفونی که از مایکوفنولات موفتیل استفاده میکنند، بروز میکند.
بیماریها و موارد استفاده که در آن مایکوفنولات موفتیل به ویژه مؤثر است.
دلایل اصلی برای شروع درمان تعدیلکننده ایمنی با مایکوفنولات موفتیل در یووئیت که نیاز به آن دارد، به شرح زیر است:
غربالگریهای زیر قبل از مصرف مایکوفنولات موفتیل توصیه میشود:
پایش منظم در طول درمان با مایکوفنولات موفتیل مهم است.
اگرچه کمتر از 20٪ بیماران عوارض جانبی را گزارش میکنند، شایعترین عوارض گزارششده، اختلالات گوارشی وابسته به دوز و سرکوب مغز استخوان است.
اثر در بیماران مبتلا به بیماری فوگت-کویاناگی-هارادا
بیماری فوگت-کویاناگی-هارادا فاز حاد (میکوفنولات موفتیل + استروئید): 93% چشمها دید 20/20 را حفظ کردند. از بروز یووئیت قدامی عودکننده و ظاهر «فوندوس غروب آفتاب» در همه بیماران جلوگیری شد (میانگین پیگیری 37 ماه) 1).
التهاب مزمن چشمی به طور کلی
در 85% بزرگسالان و 88% کودکان مؤثر است (در بیماران تحت درمان یووئیت مزمن).
پروفایل عوارض جانبی مطلوب است و به عنوان جایگزینی برای سایر درمانهای سرکوبکننده ایمنی ارزش دارد 2).
مهمترین موارد به شرح زیر است:
| دسته عارضه جانبی | جزئیات |
|---|---|
| اختلالات گوارشی | تهوع، استفراغ، اسهال (وابسته به دوز) |
| سرکوب مغز استخوان | نوتروپنی، ترومبوسیتوپنی، کمخونی |
| عفونتها | سیتومگالوویروس، ویروس واریسلا زوستر، عفونتهای فرصتطلب |
| تومورهای بدخیم | لنفوم، سرطان پوست |
داروهای تعدیلکننده ایمنی از جمله مایکوفنولات موفتیل برای شروع اثر به چند هفته تا چند ماه زمان نیاز دارند. پاسخ بالینی معمولاً از دو ماه پس از شروع درمان مشاهده میشود. در شروع درمان با مایکوفنولات موفتیل، معمولاً همزمان از کورتیکواستروئیدهای خوراکی استفاده میشود تا زمان بروز اثر مایکوفنولات موفتیل 2).
مایکوفنولات موفتیل پس از مصرف خوراکی به سرعت هیدرولیز شده و به مایکوفنولیک اسید (MPA) تبدیل میشود.
مکانیسم اصلی اثر MPA به شرح زیر است:
مهار برگشتپذیر آنزیم اینوزین مونوفسفات دهیدروژناز (IMPDH): این آنزیم، آنزیم محدودکننده سرعت در تبدیل اینوزین مونوفسفات به گوانوزین مونوفسفات در همانندسازی DNA را به طور انتخابی مهار میکند.
این مرحله تبدیل، مرحله محدودکننده سرعت در سنتز de novo نوکلئوتیدهای پورین است و مهار آن منجر به نتایج زیر میشود:
مکانیسم اثر انتخابی: بسیاری از سلولهای بدن میتوانند بازهای نوکلئوتیدی مورد نیاز خود را از طریق مسیر نجات (بازیابی بازهای نوکلئیک موجود) تأمین کنند. در مقابل، لنفوسیتهای ایمنی به شدت به سنتز de novo وابسته هستند، بنابراین مایکوفنولات موفتیل به طور انتخابی تکثیر لنفوسیتها را مهار میکند. این امر باعث انتخابپذیری بالایی میشود که عوارض جانبی کمتری نسبت به سایر داروهای سرکوبکننده ایمنی دارد.
القای آپوپتوز در لنفوسیتهای T فعال شده: مایکوفنولیک اسید به اینوزین مونوفسفات بیان شده در لنفوسیتهای T فعال شده متصل شده و باعث آپوپتوز آنها میشود.
در بیماری فوگت-کویاناگی-هارادا (حمله خودایمنی به ملانوسیتهای یووه آ)، مهار انتخابی تکثیر لنفوسیتها میتواند التهاب را کنترل کند 1).
در کارآزمایی مقایسهای تصادفیشده اثربخشی (FAST) در بیماران مبتلا به یووئیت غیرعفونی، در یووئیت خلفی و پانیووئیت، متوترکسات به طور معنیداری نرخ موفقیت درمانی بالاتری نسبت به میکوفنولات موفتیل نشان داد، در حالی که در کل انواع یووئیت تفاوت معنیداری وجود نداشت 2). این تحلیل زیرگروهی به بهبود نشانههای استفاده از میکوفنولات موفتیل کمک کرده است.
از 216 مورد در کارآزمایی FAST، 93 مورد مبتلا به بیماری هارادا بودند و مقایسه تصادفی متوترکسات (25 میلیگرم/هفته) و میکوفنولات موفتیل (1.5 گرم دو بار در روز) انجام شد 1). با تحلیل نتایج در زیرگروه بیماری هارادا، شواهدی برای تعیین درمان بهینه در مراحل حاد و مزمن جمعآوری شده است.
در دستورالعمل انجمن تیروئید اروپا و EUGOGO، برای بیماران مبتلا به افتالموپاتی تیروئید فعال متوسط تا شدید، ترکیب دوز متوسط متیلپردنیزولون وریدی و مصرف روزانه میکوفنولات سدیم رودهای به عنوان درمان خط اول توصیه میشود. این نشاندهنده پتانسیل کاربرد میکوفنولات موفتیل در بیماریهای التهابی چشم به طور کلی است.
