آنژیوگرافی توموگرافی انسجام نوری (Optical Coherence Tomography Angiography; OCTA) یک تکنیک تصویربرداری غیرتهاجمی از عروق فوندوس است که با افزودن قابلیت تشخیص جریان خون به دستگاه OCT با استفاده از نور نزدیک به مادون قرمز ساخته شده است. اولین بار در سال 2014 به صورت بالینی به کار گرفته شد و به عنوان یک تکنیک تصویربرداری عروقی بدون نیاز به ماده حاجب به سرعت گسترش یافت.
اصل پایه OCTA کنتراست حرکتی است. با اسکن مکرر یک ناحیه، سیگنالهای متغیر زمانی (حرکت گلبولهای خون) از سیگنال بافت ساکن جدا شده و اطلاعات جریان خون استخراج میشود. یک الگوریتم معروف SSADA (Split-Spectrum Amplitude-Decorrelation Angiography) است.
بر اساس منبع نور، دو نوع SD-OCT (دامنه طیفی) و SS-OCT (منبع جاروب شده) وجود دارد. SS-OCT به دلیل طول موج بلندتر، در تصویربرداری عمق مشیمیه برتری دارد.
FA با تزریق وریدی ماده حاجب، الگوی فلورسنت شامل نشت را به صورت دو بعدی ثبت میکند. OCTA بدون ماده حاجب، تنها جریان عروق را به صورت سه بعدی تصویربرداری کرده و امکان تحلیل لایهای و کمی را فراهم میکند. با این حال، نمیتواند نشت، رنگپذیری یا تجمع را ارزیابی کند، بنابراین به صورت مکمل با FA استفاده میشود. برای جزئیات بیشتر به بخش «ویژگیهای اصلی و مقایسه با FA» مراجعه کنید.
غیرتهاجمی و سریع
بدون نیاز به ماده حاجب: خطر عوارض جانبی ماده حاجب مانند آنافیلاکسی وجود ندارد.
زمان کوتاه معاینه: هر تصویربرداری در چند ثانیه تا چند ده ثانیه تکمیل میشود.
قابلیت تکرار: تصویربرداری مکرر برای پیگیری بدون تحمیل بار اضافی به بیمار امکانپذیر است.
سهبعدی و کمی
تحلیل لایهای: شبکیه به چهار لایه تقسیم شده و شبکه عروقی هر لایه به طور جداگانه قابل نمایش است.
ارزیابی کمی: تراکم عروق (VD) و تراکم پرفیوژن مویرگی (MPD) قابل اندازهگیری عددی است.
ارزیابی همزمان مورفولوژی و جریان خون: تصاویر ساختاری OCT و تصاویر عروقی میتوانند روی هم قرار گیرند.
مزایای بدون FA
نمایش فلووید: نواحی بدون پرفیوژن و از دست رفتن مویرگها با جزئیات قابل مشاهده است.
جداسازی شبکه مویرگی: شبکه مویرگی سطحی و عمقی به طور جداگانه قابل ارزیابی است.
محدودیتهای بدون FA
عدم نمایش نشت: افزایش نفوذپذیری عروق و نشت از عروق جدید قابل تشخیص نیست.
میدان دید باریک: استاندارد حدود 3×3 تا 12×12 میلیمتر است و به اندازه FA واید نمیرسد.
تفاوت مقادیر کمی بین دستگاهها: اعدادی مانند تراکم عروق بین دستگاههای مختلف قابل مقایسه مستقیم نیستند.
تفاوتهای اصلی بین FA و OCTA در زیر نشان داده شده است.
| ویژگی | FA | OCTA |
|---|---|---|
| ماده حاجب | نیاز دارد | نیاز ندارد |
| ارزیابی نشت | ممکن | غیرممکن |
| تحلیل لایهای | غیرممکن | ممکن |
در حال حاضر نمیتواند جایگزین شود. FA برای ارزیابی نشت، رنگپذیری و فعالیت عروق جدید همچنان ضروری است. استفاده از هر دو به صورت مکمل مناسب است.
برای انجام دقیق OCTA، آمادهسازی مناسب و مراحل تصویربرداری ضروری است.
محدوده تصویربرداری استاندارد از 3×3 میلیمتر (وضوح بالا) تا 12×12 میلیمتر (محدوده وسیع) قابل انتخاب است. برای ارزیابی ماکولا اغلب از 3×3 میلیمتر یا 6×6 میلیمتر استفاده میشود. برای ارزیابی دیسک بینایی معمولاً 4.5×4.5 میلیمتر به کار میرود.
در OCTA، مرزهای لایهها (سگمنتاسیون) بر اساس تصاویر مقطعی OCT به طور خودکار تنظیم میشود، اما در چشمهای بیمار، سگمنتاسیون خودکار اغلب با شکست مواجه میشود. پس از تصویربرداری حتماً خطوط سگمنتاسیون را بررسی کنید و در صورت وجود جابجایی، به صورت دستی اصلاح نمایید.
در OCTA، شبکه عروقی شبکیه به چهار لایه زیر تقسیم میشود.
| نام لایه | مخفف | موقعیت اصلی |
|---|---|---|
| شبکه مویرگی سطحی | SCP | لایه فیبرهای عصبی تا لایه سلولهای گانگلیونی |
| شبکه مویرگی عمقی | DCP | داخل تا خارج لایه هستهای داخلی |
| شبکیه خارجی | — | لایه بدون عروق (بدون جریان خون در حالت طبیعی) |
| شبکه مویرگی مشیمیه | CC | درست زیر غشای بروخ |
برخی دستگاهها از طبقهبندی شامل شبکه مویرگی لایه فیبر عصبی (RPCP) نیز استفاده میکنند.
OCTA دارای آرتیفکتهای خاصی است که بر قضاوت بالینی تأثیر میگذارد، بنابراین درک آنها ضروری است.
آرتیفکتهای اصلی در زیر فهرست شدهاند.
| آرتیفکت | علت | تأثیر |
|---|---|---|
| کاهش سیگنال | کدورت رسانهها یا رنگدانه | فضای خالی کاذب جریان |
| پروجکشن | سایه عروق سطحی | جریان خون کاذب در لایههای عمقی |
| خطای قطعهبندی | تغییرات مورفولوژیک پاتولوژیک | آلودگی سیگنال بین لایهای |
| حرکت چشم | تثبیت ضعیف نگاه | نوارهای سفید خطی / همپوشانی |
قبل از تصویربرداری، گشاد کردن مردمک، تأیید تثبیت نگاه و ارزیابی محیطهای چشمی انجام شود و نمره کیفیت تصویر بررسی گردد. پس از تصویربرداری، حتماً بخشبندی (سگمنتاسیون) به صورت چشمی تأیید شود. در دستگاههایی که قابلیت حذف پروجکشن دارند، این ویژگی فعال گردد.
OCTA برای تشخیص و مدیریت انواع بیماریهای شبکیه و عصب بینایی استفاده میشود.
OCTA میتواند ناهنجاریهای مویرگی در رتینوپاتی دیابتی (DR) را با جزئیات دقیق نشان دهد. بزرگشدگی و نامنظمی FAZ، از دست رفتن مویرگها (فلووید) و تشخیص عروق جدید امکانپذیر است. در راهنمای بالینی رتینوپاتی دیابتی آکادمی چشمپزشکی آمریکا (AAO) 2024، OCTA به عنوان یک آزمایش مکمل برای آنژیوگرافی فلورسئین (FA) به ویژه در ارزیابی شبکه مویرگی ماکولا مفید شناخته شده است 5).
تراکم عروق (VD) با مرحله DR همبستگی دارد و به عنوان یک شاخص عینی ایسکمی شبکیه در حال تحقیق است.
Srinivasan و همکاران (2023) در یک مطالعه طولی بر روی بیماران DR گزارش کردند که VD پایینتر در SCP در ابتدا با خطر بالاتر پیشرفت شدت DR در یک سال همراه است 2). میانه VD در SCP در گروه پیشرفت 12.90% و در گروه بدون پیشرفت 14.90% بود (p=0.032) و نسبت خطر 0.825 (AUC=0.643) بود.
تشخیص عروق جدید مشیمیهای (MNV) یکی از کاربردهای اصلی OCTA است. در راهنمای بالینی AMD آکادمی چشمپزشکی آمریکا (AAO) 2024، حساسیت تشخیص عروق جدید ماکولا با OCTA 0.87 و ویژگی 0.97 گزارش شده است که دقت تشخیصی قابل مقایسه با FA دارد 6).
همچنین، OCTA ممکن است بتواند عروق جدید ماکولای تحتبالینی (subclinical MNV) (نوع 1 MNV یا MNV زیر دروزن) را که با FA قابل تشخیص نیستند، شناسایی کند که از نظر مداخله زودهنگام مورد توجه است 6).
در RVO، از دست رفتن مویرگها و فلووید در محل انسداد به وضوح در OCTA قابل مشاهده است. در راهنمای بالینی RVO آکادمی چشمپزشکی آمریکا (AAO) 2024، OCTA برای ارزیابی وسعت ایسکمی در شبکه مویرگی ماکولا مفید ذکر شده است 7).
در RAO، فلووید در مویرگهای سطحی منطبق با ناحیه تغذیه شریان مسدود شده از مرحله حاد قابل مشاهده است. در راهنمای بالینی RAO آکادمی چشمپزشکی آمریکا (AAO) 2024، ارزیابی زودهنگام جریان خون با OCTA برای مدیریت مفید دانسته شده است 8).
در گلوکوم، نازک شدن لایه فیبرهای عصبی و کاهش تراکم عروق اطراف پاپیل ممکن است قبل از نقص میدان بینایی رخ دهد و تحقیقات در مورد تشخیص زودهنگام با OCTA در حال پیشرفت است. Zuberi و همکاران (2022) کاهش تراکم عروق OCTA را در یک مورد NTG گزارش کردند4). با این حال، در حال حاضر تصویربرداری ساختاری OCT و آزمایش میدان بینایی نقش اصلی را در تشخیص و مدیریت دارند و OCTA نقش مکمل دارد.
تحقیقات در مورد استفاده از شاخصهای کمی OCTA به عنوان نشانگر زیستی برای پیشبینی پیشرفت رتینوپاتی دیابتی (DR) در حال پیشرفت است.
Srinivasan و همکاران (2023) به صورت طولی نشان دادند که تراکم عروق شبکه مویرگی سطحی (SCP-VD) در ابتدا به طور معنیداری با خطر پیشرفت DR مرتبط است2). VD 12.90% (گروه پیشرونده) در مقابل 14.90% (گروه غیرپیشرونده) با p=0.032، نسبت خطر 0.825 و AUC=0.643 بود. با بهبود حساسیت و ویژگی، انتظار میرود در آینده برای پیگیری فردیشده استفاده شود.
علاوه بر OCTA معمولی فوندوس، کاربرد OCTA در بخش قدامی و ملتحمه در حال گسترش است.
Mgboji و همکاران (2022) با استفاده از OCTA ملتحمه، مورفولوژی عروق را در بیماران SCD ارزیابی کردند و امکان استفاده از آن برای پایش غیرتهاجمی عوارض عروقی سیستمیک را نشان دادند3).
انتظار میرود که توسعه و گسترش OCTA فوقعریض بیش از 12×12 میلیمتر، حساسیت تشخیص ضایعات عروقی شبکیه محیطی و عروق جدید در رتینوپاتی پیش از تکثیر را افزایش دهد.
یک مطالعه بالینی در حال انجام است که بررسی میکند آیا درمان با anti-VEGF برای نئوواسکولاریزاسیون ماکولار تحتبالینی تشخیص داده شده توسط OCTA میتواند از تبدیل به AMD اگزوداتیو جلوگیری کند 6).
جهتهای اصلی شامل زاویه عریضتر، سرعت بالاتر، تحلیل خودکار با هوش مصنوعی و استانداردسازی بیومارکرهای کمی است. ایجاد استانداردهای استانداردسازی برای رفع تفاوتهای مقادیر کمی بین دستگاهها نیز یک موضوع تحقیقاتی مهم است.
