میکروسکوپ زیستی فراصوت (Ultrasound Biomicroscopy; UBM) یک دستگاه تصویربرداری برای تشخیص بخش قدامی چشم (Anterior Segment) است. این روش در اوایل دهه 1990 توسط فاستر و پاولین به عنوان روشی برای به دست آوردن تصاویر مقطعی چشم با وضوح میکروسکوپی معرفی شد.
در مقایسه با سونوگرافی معمولی A-mode و B-mode (10 مگاهرتز)، میکروسکوپ زیستی فراصوت از مبدلهایی با فرکانس بسیار بالاتر (35 تا 100 مگاهرتز) استفاده میکند. این امر وضوحی تا 20 میکرومتر در جهت محوری و 50 میکرومتر در جهت جانبی ایجاد میکند، در حالی که عمق نفوذ بافت 4 تا 5 میلیمتر است.
هدف ذکر شده در راهنمای معاینات چشم پزشکی انجمن چشم پزشکی ژاپن «ثبت تصاویر و فیلمهای مقطعی از بخش قدامی چشم (قرنیه، ملتحمه، عنبیه، زاویه، عدسی، جسم مژگانی، مشیمیه و شبکیه محیطی) برای استفاده در تشخیص بالینی است. به ویژه تشخیص انسداد زاویه و افتراق مکانیسم انسداد زاویه».
در حالی که سونوگرافی معمولی B-mode با فرکانس 10 مگاهرتز کل چشم (قطر قدامی-خلفی، شبکیه و مشیمیه) را مشاهده میکند، میکروسکوپ زیستی فراصوت با استفاده از فرکانس بالای 35 تا 100 مگاهرتز تصاویری با وضوح بالا و متمرکز بر بخش قدامی به دست میدهد. با این حال، به دلیل فرکانس بالا، عمق نفوذ به 4 تا 5 میلیمتر محدود میشود و برای مشاهده زجاجیه خلفی و شبکیه به سونوگرافی معمولی نیاز است.
سونوگرافی بیومیکروسکوپی عمدتاً برای تشخیص و ارزیابی شرایط زیر اندیکاسیون دارد:
قرنیه، صلبیه، جسم مژگانی و عنبیه طبیعی و به وضوح قابل مشاهده هستند. به طور خاص، سطوح قدامی و خلفی قرنیه، سطح صلبیه و سطوح قدامی و خلفی عنبیه با شدت بالا و استرومای قرنیه، استرومای عنبیه و جسم مژگانی با شدت پایین تصویربرداری میشوند. در چشم طبیعی، عنبیه کمی محدب به سمت جلو یا صاف است و شیار مژگانی بین آن و زوائد مژگانی قابل مشاهده است.
برای مشاهده زاویه اتاق قدامی، شناسایی خار صلبیه (scleral spur) و خط اشوالبه (Schwalbe line) ضروری است. خار صلبیه بخشی از صلبیه است که به داخل اتاق قدامی برآمده شده و در جلو به شبکه ترابکولار متصل است و یک نشانگر مهم است که همیشه قابل مشاهده است.
میکروسکوپ زیستی فراصوتی امکان اندازهگیری کمی زاویه اتاق قدامی را فراهم میکند و پارامترهای زیر به طور استاندارد استفاده میشوند.
| پارامتر | تعریف |
|---|---|
| فاصله باز زاویه (AOD) | فاصله عمودی بین ترابکول و عنبیه در 500 میکرومتر جلوی برجستگی صلبیه |
| مساحت فرورفتگی زاویه (ARA) | مساحت مثلث محصور بین خط AOD و فرورفتگی زاویه |
| عمق اتاق قدامی (ACD) | فاصله از اندوتلیوم مرکزی قرنیه تا سطح قدامی عدسی |
| پیچ لنز | فاصله عدسی از خط عمودی که برجستگیهای صلبیه چپ و راست را به هم متصل میکند به سمت جلو |
در گلوکوم زاویه بسته اولیه (PACG)، فاصله باز شدن زاویه و عمق اتاق قدامی به طور قابل توجهی کاهش مییابد که به تشخیص کمک میکند.
میکروسکوپ اولتراسوند زیستی از نوع غشایی (مانند UD-8060، شرکت Tomey) نیازی به کاپ چشم ندارد و با اعمال اسکوپیزول® روی نوک غشا، روی ناحیه معاینه قرار میگیرد. معاینه در حالت نشسته یا خوابیده امکانپذیر شده است.
بسته شدن زاویه از نوع بلوک مردمک
برآمدگی قدامی عنبیه: حالتی که فشار اتاق خلفی افزایش یافته و عنبیه به سمت جلو رانده میشود.
تنگی کلی زاویه: عنبیه از ناحیه خط اشوالبه به سمت قرنیه فشرده میشود.
افزایش بسته شدن زاویه در تاریکی: میتوان وخامت وضعیت را در اثر گشاد شدن مردمک مشاهده کرد.
عنبیه مسطح
بدون خمیدگی عنبیه: عنبیه مرکزی صاف است و بلوک مردمکی همراه ندارد.
جابجایی قدامی جسم مژگانی و ناپدید شدن شیار مژگانی: یافته مشخصه. جسم مژگانی به سمت جلو جابجا شده و ریشه عنبیه را به صورت مکانیکی بالا میبرد.
انسداد زاویه توسط ریشه عنبیه در هنگام گشاد شدن مردمک: انسداد در زیر گشاد شدن مردمک در تاریکی قابل مشاهده است.
در عنبیه مسطح، مرکز اتاق قدامی نسبتاً عمیق، بخش مرکزی عنبیه صاف، ریشه عنبیه ضخیم و به سمت اتاق قدامی خمیده است و کف زاویه به صورت شکاف مانند تنگ شده است. جابجایی قدامی جسم مژگانی و ناپدید شدن شیار مژگانی یافتههای مشخصه هستند.
مشاهده با میکروسکوپ اولتراسوند زیستی برای تشخیص قطعی عنبیه مسطح که حتی پس از ایریدوتومی لیزری نیز برطرف نمیشود، بسیار مفید است. اگر پس از ایریدوتومی لیزری فشار چشم کاهش نیابد یا با گشاد شدن مردمک انسداد زاویه مشابه قبل از عمل تأیید شود، تشخیص عنبیه مسطح قطعی میشود، اما انجام ایریدوتومی لیزری فقط برای تشخیص به دلیل خطراتی مانند کراتوپاتی بولوز باید اجتناب شود و مشاهده با میکروسکوپ اولتراسوند زیستی توصیه میشود.
افزایش ناگهانی فشار داخل اتاق قدامی ناشی از نیروی خارجی میتواند منجر به جداشدگی زاویه، جداشدگی عنبیه، آسیب ترابکولار و جداشدگی جسم مژگانی شود. در جداشدگی جسم مژگانی، تجمع مایع زلالیه در فضای فوقمشیمیهای به وضوح با میکروسکوپ اولتراسوند زیستی قابل مشاهده است.
Yeilta و همکاران موردی از ملانوسیتوم عنبیه-جسم مژگانی به ابعاد ۵×۳×۲ میلیمتر را با میکروسکوپ اولتراسوند زیستی (به عنوان ضایعهای با مرز نسبتاً واضح) گزارش کردند که در تشخیص و مدیریت بالینی مفید بود. 1) در این گزارش، UBM برای تعیین اندازه و گستره ضایعه عنبیه-جسم مژگانی استفاده شد.
در عنبیه فلاتی، اتاق قدامی کم عمق نیست (عمق مرکزی اتاق قدامی طبیعی است) و عنبیه در معاینه با لامپ شکافی برآمده نیست، بنابراین افتراق آن از گلوکوم زاویه بسته ناشی از بلوک مردمکی دشوار است. تأیید جابجایی قدامی جسم مژگانی و ناپدید شدن شیار مژگانی با میکروسکوپ اولتراسوند زیستی در شرایط گشاد شدن مردمک در تاریکی، کلید تشخیص است.
خود میکروسکوپ زیستی اولتراسوند یک دستگاه تشخیصی است و درمان انجام نمیدهد. درمان بیماریهای تشخیص داده شده با میکروسکوپ زیستی اولتراسوند در زیر آورده شده است.
در جداشدگی جسم مژگانی که با میکروسکوپ زیستی اولتراسوند تشخیص داده شده است، اصولاً درمان محافظهکارانه یا بخیه مجدد جراحی و تثبیت جسم مژگانی انتخاب میشود.
میکروسکوپ اولتراسوند بیومیکروسکوپی و توموگرافی انسجام نوری بخش قدامی (AS-OCT) هر دو به عنوان دستگاههای تصویربرداری بخش قدامی به صورت مکمل استفاده میشوند.
| ویژگی | میکروسکوپ اولتراسوند بیومیکروسکوپی | AS-OCT |
|---|---|---|
| اصل | فراصوت (35-100 مگاهرتز) | نور مادون قرمز نزدیک |
| وضوح (محوری) | 20 میکرومتر | 5-10 میکرومتر |
| عمق نفوذ | ۴ تا ۵ میلیمتر | ۳ تا ۶ میلیمتر |
| مشاهده پشت عنبیه و جسم مژگانی | ممکن | دشوار (نامشخص) |
| نیاز به تماس | بله (کاپ/غشا) | خیر (غیرتماسی) |
| تصویربرداری در تاریکی | ممکن | ممکن |
| نیاز به اپراتور ماهر | زیاد | کم |
بزرگترین مزیت میکروسکوپ زیستی فراصوت، تجسم ساختارهای پشت عنبیه و جسم مژگانی است. معایب آن در مقایسه با AS-OCT شامل نیاز به تماس با چشم از طریق روش غوطهوری در آب، زمانبر بودن تصویربرداری و نیاز به اپراتور ماهر است.
تفاوت در ارزیابی تومور این است که در تومورهای سنگفرشی سطح چشم (OSSN)، AS-OCT با نمایش جزئیات داخلی ضایعه، اطلاعات تشخیصی بهتری ارائه میدهد. در مقابل، در تومورهای عنبیه بدون رنگدانه، میکروسکوپ زیستی فراصوت در تعیین مرز خلفی ضایعه توانایی بیشتری دارد و تکرارپذیری بالاتری نیز دارد.
دو مکانیسم اصلی برای ایجاد گلوکوم زاویه بسته وجود دارد.
تشخیص افتراقی این دو مکانیسم قبل از عمل با میکروسکوپ اولتراسوند زیستی امکان بهینهسازی برنامه درمانی (لیزر ایریدوتومی به تنهایی در مقابل لیزر ایریدوتومی همراه با لیزر گونیوپلاستی) را فراهم میکند. حدود 33% از بیمارانی که برای درمان گلوکوم زاویه بسته اولیه تحت لیزر ایریدوتومی قرار میگیرند، عنبیه فلاتی دارند و این گروه از بیماران به دلیل خطر بالای تشکیل سینشیای قدامی محیطی و بسته شدن بیشتر زاویه، نیاز به بررسی دقیق با میکروسکوپ اولتراسوند زیستی و پیگیری منظم دارند.
نرمافزار تحلیل کمی خودکار تصاویر میکروسکوپ زیستی فراصوت توسعه یافته است که میتواند پارامترهایی مانند فاصله باز زاویه، عمق اتاق قدامی و ولت لنز را به طور خودکار اندازهگیری کند. انتظار میرود که تنوع بین و درون ارزیابها کاهش یافته و دقت تشخیص بهبود یابد.
در گزارش موردی Yeilta و همکاران، برای گلوکوم منتشر شده از رنگدانه ثانویه به ملانوسیتومای نکروز عنبیه، اندازه ضایعه (5×3×2 میلیمتر) با میکروسکوپ زیستی فراصوت ارزیابی شد و مدیریت جراحی ترکیبی از ایریدوسیکلکتومی و شنت گلوکوم مؤثر بود. 1) در تومورهای عنبیه، تشخیص افتراقی بین ملانوسیتوما و ملانوم بر اساس ترکیبی از یافتههای بالینی، تصویربرداری و سیر بیماری انجام میشود.
