ข้ามไปยังเนื้อหา
ศัลยกรรมตกแต่งตา

ภาวะท่อน้ำตาอุดตัน (Nasolacrimal Duct Obstruction)

ภาวะที่มีการอุดตันหรือตีบแคบของทางเดินน้ำตา (จากจุดน้ำตา → ท่อน้ำตาส่วนต้น → ถุงน้ำตา → ท่อน้ำตาส่วนปลาย → ช่องเปิดในโพรงจมูกส่วนล่าง) ซึ่งทำให้มีอาการน้ำตาไหลเป็นอาการหลัก เรียกว่า โรคท่อน้ำตาอุดตัน (Lacrimal Duct Obstruction) โดยเฉพาะการอุดตันตั้งแต่บริเวณทางเข้าของท่อน้ำตาส่วนปลายขึ้นไป เรียกว่า โรคท่อน้ำตาส่วนปลายอุดตัน (Nasolacrimal Duct Obstruction; NLDO)

การเปรียบเทียบทางเดินน้ำตาของใบหน้าเดียวกันที่มองจากด้านหน้า โดยวางภาพซ้ายและขวาไว้เคียงกัน ทั้งสองภาพแสดงเส้นทางจากจุดน้ำตาบนและล่างของตาขวา (ด้านซ้ายของผู้ดู) ผ่านท่อน้ำตาขนาดเล็ก ถุงน้ำตา และท่อน้ำตาสู่โพรงจมูก แล้วเชื่อมต่อไปยังโพรงจมูกด้านขวาซึ่งอยู่ข้างเดียวกัน (ด้านซ้ายของผู้ดู) ภาพซ้ายแสดงภาวะที่น้ำตาไหลไปทางจมูก ภาพขวาแสดงภาวะที่น้ำตาไหลล้นมาที่แก้มเนื่องจากท่อน้ำตาสู่โพรงจมูกอุดตัน ในภาพซ้าย 1 คือจุดน้ำตา 2 คือท่อน้ำตาขนาดเล็ก 3 คือถุงน้ำตา 4 คือท่อน้ำตาสู่โพรงจมูก
ภาพประกอบต้นฉบับโดย Lumic (CC BY 4.0)
ภาพซ้าย: เส้นทางที่น้ำตาไหลไปยังจมูก ภาพขวา: ภาวะที่ท่อน้ำตาสู่โพรงจมูกอุดตันและน้ำตาไหลล้น ลูกศรสีน้ำเงินแสดงการไหลของน้ำตา เครื่องหมายกากบาทสีแดงแสดงบริเวณที่อุดตัน
① จุดน้ำตา ② ท่อน้ำตาขนาดเล็ก ③ ถุงน้ำตา ④ ท่อน้ำตาสู่โพรงจมูก

การตรวจด้วยกล้องกรีด (Slit Lamp) พบว่าระดับน้ำตาสูงผิดปกติ และหากมีการชะลอการกำจัดสีฟลูออเรสซีน (Fluorescein) ออกไป มีความเป็นไปได้สูงที่จะมีการอุดตันของท่อน้ำตา การวินิจฉัยยืนยันทำได้โดยการล้างน้ำตา (Lacrimal Irrigation)

ตามตำแหน่งที่อุดตัน แบ่งออกเป็น 4 ประเภทหลักดังนี้

ภาวะท่อน้ำตาปิดตันที่จุดน้ำตา

คำจำกัดความ: ภาวะที่จุดน้ำตาทั้งบนและล่างตีบหรือปิดตัน

สาเหตุหลัก: แผลเป็นจากการไหม้หรือการกัดกร่อนจากสารเคมี, กลุ่มอาการสตีเวนส์-จอห์นสัน, โรคเพมฟิกอยด์ที่ตา

ที่เกิดจากยา: ยาหยอดตารักษาโรคต้อหิน เช่น ทิโมลอล ดอร์โซลาไมด์ พิโลคาร์พีน, IDU (ยาต้านไวรัส), S-1 (ทีเอสวัน®)

การอุดตันของท่อน้ำตาส่วนเล็ก

คำจำกัดความ: ภาวะที่ท่อน้ำตาส่วนเล็ก (บน/ล่าง) เกิดการอุดตัน

การจำแนกตาม Yabe-Suzuki: Grade 1 (การอุดตันของท่อน้ำตาส่วนรวม, มีทางเชื่อม)/Grade 2 (ไม่มีทางเชื่อมระหว่างบนและล่าง, สามารถใส่สายสวนได้ 7-8 มม. ขึ้นไป)/Grade 3 (การอุดตันใกล้กว่าของ Grade 2)

ลักษณะเฉพาะ: ที่เกี่ยวข้องกับยาเคมีบำบัด มักเกิดทั้งสองข้างและทั้งท่อบนและล่างพร้อมกัน

การอุดตันของท่อน้ำตาส่วนรวม

คำจำกัดความ: ภาวะที่มีการอุดตันของท่อน้ำตาส่วนรวม (common canaliculus) ซึ่งเป็นจุดรวมของท่อน้ำตาส่วนบนและส่วนล่าง

แนวทางการรักษา: การเจาะทะลุด้วย DEP หรือ SEP เป็นวิธีพื้นฐานแต่มีความยากสูง หากไม่สามารถทำได้ ให้พิจารณา CDCR (การผ่าตัดเชื่อมต่อเยื่อบุตากับถุงน้ำตาและโพรงจมูก)

โรคท่อน้ำตาอุดตัน

คำจำกัดความ: ภาวะที่มีการอุดตันของท่อน้ำตาส่วนจมูก (nasolacrimal duct) ตั้งแต่ถุงน้ำตาไปจนถึงช่องเปิดในโพรงจมูกส่วนล่าง

ตำแหน่งที่พบบ่อยที่สุด: การอุดตันบริเวณทางเข้าของท่อน้ำตาส่วนจมูกพบได้บ่อยที่สุด

การรักษาแบบรากเหง้า: DCR (การผ่าตัดต่อถุงน้ำตากับโพรงจมูก) เป็นทางเลือกแรก

การที่กล้องส่องทางเดินน้ำตาได้รับการบรรจุในระบบประกันสุขภาพในปี 2018 1) ทำให้สามารถสังเกตระดับพังผืดและการอักเสบของเยื่อเมือกบริเวณที่อุดตันได้ ส่งผลให้ความแม่นยำในการแยกแยะระหว่างการอุดตันของท่อน้ำตาส่วนรวมและท่อน้ำตาจมูกดีขึ้น ความสอดคล้องระหว่างการประมาณตำแหน่งอุดตันจากการตรวจล้างน้ำตาและผลการส่องกล้องทางเดินน้ำตาอยู่ที่ประมาณ 70% 1) ซึ่งแสดงให้เห็นถึงความสำคัญของการสังเกตโดยตรงด้วยกล้องส่อง

  • น้ำตาไหลเรื้อรัง (epiphora): มักเป็นข้างเดียว อาการแย่ลงเมื่อออกนอกบ้าน โดนลม หรือสัมผัสความเย็น
  • น้ำตาไหลและมีเมือกคั่ง: อาจมีเมือกหรือหนองคั่งในถุงน้ำตา และไหลย้อนกลับจากจุดน้ำตา
  • ถุงน้ำตาบวม: หากมีถุงน้ำตาอักเสบเรื้อรังร่วมด้วย จะทำให้เกิดอาการบวมและกดเจ็บที่หัวตา
  • น้ำตาไหลมากขึ้น: จะเห็นได้ชัดเมื่อมีการติดเชื้อร่วม

อาการน้ำตาไหลอาจเกิดจากทั้งการอุดตันของท่อน้ำตาและการผลิตน้ำตามากเกินไป (เช่น น้ำตาไหลแบบสะท้อนจากตาแห้ง) หากการล้างท่อน้ำตามีการไหลย้อนกลับ แสดงว่ามีการอุดตัน การวัด BUT และการทดสอบ Schirmer สามารถประเมินปริมาณน้ำตาที่ผลิตได้ เพื่อช่วยในการวินิจฉัยแยกโรค

ลักษณะทางคลินิกตามตำแหน่งและสาเหตุของการอุดตัน

หัวข้อที่มีชื่อว่า “ลักษณะทางคลินิกตามตำแหน่งและสาเหตุของการอุดตัน”

การอุดตันของจุดน้ำตาและท่อน้ำตาส่วนต้นที่เกิดขึ้นระหว่างการรักษามะเร็งด้วย S-1 (ยาเตกาฟูร์/กิเมอราซิล/โอเทอราซิลโพแทสเซียม, TS-1®) มักรุนแรง แนะนำให้ใส่ท่อช่วยระบายน้ำตาตั้งแต่ระยะแรก การอุดตันของท่อน้ำตาที่เกี่ยวข้องกับยาเคมีบำบัดประมาณ 60% เกิดจากความเสียหายที่จุดน้ำตาและท่อน้ำตาส่วนต้น1) หากถอดท่อช่วยระบายน้ำตาออกระหว่างการใช้ยาเคมีบำบัด มักเกิดการอุดตันซ้ำได้ง่าย ดังนั้นควรคงท่อไว้ตลอดระยะเวลาการใช้ยา1)

การจำแนกตาม Yabe-Suzuki (การอุดตันของท่อน้ำตาส่วนต้น)

หัวข้อที่มีชื่อว่า “การจำแนกตาม Yabe-Suzuki (การอุดตันของท่อน้ำตาส่วนต้น)”

การจำแนกความรุนแรงของการอุดตันของท่อน้ำตาส่วนต้นใช้การจำแนกตาม Yabe-Suzuki1)

ระดับคำจำกัดความแนวทางการรักษา
ระดับ 1สามารถสอดหัววัดได้ ≥11 มม. มีการเชื่อมต่อระหว่างจุดน้ำตาบนและล่าง (การอุดตันของท่อน้ำตารวม)DEP/SEP ใส่ท่อค้างไว้ 2–10 เดือน
เกรด 2ไม่มีการเชื่อมต่อระหว่าง puncta บนและล่าง, สามารถใส่ bougie ได้ลึก 7-8 มม. ขึ้นไปDEP/SEP (ยาก), พิจารณา CDCR ด้วย
เกรด 3การอุดตันอยู่ proximal กว่าเกรด 2DEP/SEP ยาก, ลองใช้ bougie โลหะ, พิจารณา CDCR

ภาวะท่อน้ำตาอุดตันเป็นสาเหตุหลักของภาวะน้ำตาไหลในผู้ใหญ่ พบมากในผู้หญิงและผู้สูงอายุ โดยการตีบแคบทางกายวิภาคของท่อน้ำตาเป็นปัจจัยหนึ่ง การวิเคราะห์ด้วย Cone-beam CT dacryocystography พบว่ามุมระหว่างขอบเบ้าตาด้านบน-จุดน้ำตารวม-ช่องเปิดท่อน้ำตามีการโค้งไปข้างหน้า 92% 3) ซึ่งลักษณะทางสัณฐานวิทยานี้เชื่อว่ามีส่วนทำให้เกิดความเสี่ยงต่อการอุดตัน

  • นิ่วในถุงน้ำตา: พบร่วมในผู้ป่วยท่อน้ำตาอุดตัน 7.5% และเป็นปัจจัยเสี่ยงต่อการเกิดถุงน้ำตาอักเสบเฉียบพลัน 4)
  • เนื้องอกในท่อน้ำตา: การตรวจทางพยาธิวิทยาระหว่างการผ่าตัด DCR พบการสร้างเนื้อเยื่อแกรนูลและการเพิ่มจำนวนของต่อมน้ำเหลืองแบบปฏิกิริยา 5.9% และเนื้องอก 1.4% (ในจำนวนนี้ 69% เป็นมะเร็ง) 5)
  • ถุงน้ำตาอักเสบเรื้อรัง: การสะสมของน้ำตาและสารคัดหลั่งบริเวณส่วนต้นของท่อที่อุดตันทำให้เกิดการเจริญเติบโตของแบคทีเรียมากเกินไป นำไปสู่ถุงน้ำตาอักเสบเรื้อรัง

สาเหตุของการอุดตันของท่อน้ำตาจมูก ได้แก่ การอักเสบเรื้อรัง การเปลี่ยนแปลงตามอายุ รวมถึงกลุ่มอาการสตีเวนส์-จอห์นสัน เยื่อบุตาอักเสบจากภูมิคุ้มกันทำลายตนเอง และสาเหตุจากยา (ยาหยอดตารักษาโรคต้อหิน ยาต้านไวรัส ยาเคมีบำบัด)

ภาพ CT dacryocystography แสดงถุงน้ำตาที่มีเมือกจากการอุดตันของท่อน้ำตาจมูก
Giombi F, Muci G, Cerasuolo M, et al. Enhancing Endoscopic Dacryocystorhinostomy: A Novel Transethmoidal Approach to the Lacrimal Fossa. Cureus. 2025;17:e92327. Figure 1. PMID: 41103842; PMCID: PMC12522051. DOI: 10.7759/cureus.92327. License: CC BY 4.0 (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/).
ภาพ CT ฉีดสารทึบรังสีไอโอดีนในแนวโคโรนัลและแนวแกน แสดงถุงน้ำเมือกของถุงน้ำตาซ้าย (lacrimal sac mucocele) จากการอุดตันของท่อน้ำตาจมูกส่วนล่าง ใช้ประเมินการขยายตัวของถุงน้ำตาและตำแหน่งอุดตันของท่อน้ำตาจมูก
  1. ตรวจสอบระดับของ tear meniscus และการชะลอการ clearance ของ fluorescein ด้วยกล้องจุลทรรศน์ชนิด slit lamp
  2. ตรวจสอบการอุดตันของทางเดินน้ำตาด้วยการล้างท่อน้ำตา (irrigation test)
  3. ระบุตำแหน่งที่อุดตันด้วย dacryocystography และ dacryoendoscopy
  4. ในกรณีที่ต้องผ่าตัด ให้ทำ CT scan ของเบ้าตาและไซนัสก่อนการผ่าตัด
การตรวจข้อมูลที่ตรวจพบระดับการรุกรานการครอบคลุมของประกัน
การล้างท่อน้ำตา (การทดสอบการไหลผ่าน)การมีหรือไม่มีสิ่งกีดขวาง ทิศทางการไหลย้อนกลับต่ำมี
การทดสอบการคงอยู่ของสีการลดลงของการกวาดล้างน้ำตาต่ำมี
การตรวจถุงน้ำตาด้วยสารทึบรังสีตำแหน่งอุดตัน การขยายของถุงน้ำตา การหยุดของสารทึบรังสีปานกลางมี
การส่องกล้องทางท่อน้ำตาการสังเกตโดยตรงบริเวณที่อุดตัน พังผืด การอักเสบของเยื่อเมือกปานกลางตั้งแต่ปี 2018
CT ของเบ้าตาและไซนัสรูปร่างของถุงน้ำตา โพรงจมูก ไซนัสอักเสบ ก้อนเนื้อปานกลางมี (ก่อนผ่าตัด)

การส่องกล้องตรวจท่อน้ำตาได้รับการบรรจุในระบบประกันสุขภาพในปี 2018 1) และมีประโยชน์ในการวินิจฉัยระดับพังผืดบริเวณที่อุดตัน การอักเสบของเยื่อเมือก และก้อนเนื้อในท่อน้ำตา หากสงสัยรอยโรคภายนอกท่อน้ำตา ควรใช้ CT หรือ MRI ร่วมด้วย

ในการตรวจถุงน้ำตาด้วยสารทึบรังสี (Dacryocystography) อาจมีความลำบากในการตัดสินว่าสารทึบรังสีไปถึงบริเวณที่อุดตันหรือไม่ 1) การส่องกล้องตรวจท่อน้ำตาโดยตรงจึงมีบทบาทเสริมที่สำคัญ

  • ภาวะน้ำตาไหลมากเกินไป (จากตาแห้งแบบสะท้อน): แยกโดยการตรวจ BUT และ Schirmer test
  • น้ำตาไหลแบบสะท้อนจากเยื่อบุตาอักเสบหรือกระจกตาอักเสบ: แยกโดยการตรวจด้วยกล้อง slit lamp
  • การอักเสบของท่อน้ำตาเล็ก (Canaliculitis): มักมีนิ่วในท่อน้ำตาเล็กร่วมด้วย
  • ถุงน้ำตาอักเสบ (ร่วมกับการติดเชื้อแทรกซ้อน) : บวม กดเจ็บ มีไข้บริเวณถุงน้ำตา
  • เนื้องอกในท่อน้ำตา : มีรายงานมะเร็งผิวหนังชนิดร้าย, papilloma, granuloma
Q สาเหตุของน้ำตาไหล (epiphora) เกิดจากท่อน้ำตาอุดตันเพียงอย่างเดียวหรือไม่?
A

สาเหตุของน้ำตาไหลแบ่งออกเป็น 2 ประเภทใหญ่ๆ คือ “การอุดตันของท่อน้ำตา (ปริมาณน้ำตาปกติแต่ไม่สามารถระบายออกได้)” และ “การผลิตน้ำตามากเกินไป (น้ำตาเพิ่มขึ้นจากการกระตุ้น)” การอุดตันของท่อน้ำตาเป็นสาเหตุที่พบบ่อยที่สุด แต่น้ำตาไหลยังสามารถเกิดจากตาแห้งที่ทำให้น้ำตาไหลแบบสะท้อนกลับ, เยื่อบุตาอักเสบ, กระจกตาอักเสบ เป็นต้น การวัด BUT และการทดสอบ Schirmer เพื่อประเมินปริมาณน้ำตา และการล้างท่อน้ำตาเพื่อตรวจสอบการอุดตันจะช่วยในการวินิจฉัยแยกโรค

Q การส่องกล้องตรวจท่อน้ำตาอยู่ในสิทธิประโยชน์ของประกันสุขภาพหรือไม่?
A

ได้รับการบรรจุในประกันสุขภาพในปี 2018 การส่องกล้องท่อน้ำตาสามารถมองเห็นตำแหน่งที่อุดตันได้โดยตรง และมีประโยชน์ในการวินิจฉัยระดับของพังผืด การอักเสบของเยื่อเมือก และก้อนในท่อน้ำตา โดยเฉพาะอย่างยิ่งมีประโยชน์ในการจำแนกรายละเอียดของตำแหน่งที่อุดตันซึ่งยากต่อการประเมินด้วยการทดสอบการล้างท่อน้ำตา (เช่น การแยกระหว่างการอุดตันของท่อน้ำตารวมและการอุดตันของท่อน้ำตาจมูก การแยกความแตกต่างระหว่างการอุดตันบริเวณรอยต่อถุงน้ำตา-ท่อน้ำตาจมูกและการอุดตันของท่อน้ำตาจมูกส่วนล่าง)

การรักษาจะเลือกตามตำแหน่งที่อุดตัน ความรุนแรง และความต้องการของผู้ป่วย

ในระยะเฉียบพลันและการจัดการเบื้องต้น ให้ดำเนินการดังนี้

  • สังเกตอาการด้วยยาหยอดตาสเตียรอยด์ ยาหยอดตาปฏิชีวนะ และการนวดบริเวณถุงน้ำตา
  • เมื่อมีถุงน้ำตาอักเสบเฉียบพลันร่วมด้วย: ผ่าตัดระบายหนอง + ให้ยาปฏิชีวนะทางหลอดเลือดดำหรือรับประทานเพื่อลดการอักเสบ แล้วจึงวางแผนผ่าตัด

ภายใต้ยาชาหยอดตา ให้กรีดและขยายจุดน้ำตาด้วยเข็มขยายจุดน้ำตาหรือใบมีดคม ใส่ปลั๊กจุดน้ำตาทิ้งไว้ 2–4 สัปดาห์แล้วจึงถอดออก หากกลับมาอุดตันอีก ให้ใส่ท่อซิลิโคนในท่อน้ำตาทิ้งไว้ 1–2 เดือนแล้วจึงถอดออก

การขยายจุดน้ำตาแบบเป็นขั้นตอน (จากเล็กไปใหญ่) ตามด้วยการใส่ท่อน้ำตาสามารถป้องกันการอุดตันซ้ำได้ ระยะเวลาที่ใส่ท่อคือ 1–7 เดือน รายงานอัตราความสำเร็จ 81.8–100% ที่ 3–12 เดือนหลังถอดท่อ1)

หลังจากทำการระงับความรู้สึกภายในท่อน้ำตาด้วยสารละลายลิโดเคนไฮโดรคลอไรด์ 4% แล้ว ให้ขยายท่อน้ำตาให้เพียงพอด้วยเข็มขยายจุดน้ำตา จากนั้นสอดท่อซิลิโคนชนิดนunchaku หรือชนิดสายสวนจากจุดน้ำตาเข้าไปอย่างระมัดระวังขณะตรวจสอบความรู้สึกบริเวณที่อุดตัน ทิ้งไว้ 1-2 เดือนแล้วจึงถอดออก

การรักษาภายใต้กล้องส่องท่อน้ำตาสำหรับเกรด 1 ตามการจำแนกของ Yabe-Suzuki

หัวข้อที่มีชื่อว่า “การรักษาภายใต้กล้องส่องท่อน้ำตาสำหรับเกรด 1 ตามการจำแนกของ Yabe-Suzuki”

เจาะทะลุบริเวณที่อุดตันด้วยวิธี DEP (การเจาะตรงด้วยกล้องส่องท่อน้ำตา) หรือ SEP (การเจาะภายใต้การนำด้วยปลอกหุ้มกล้อง) 1)

  • DEP: ใช้หัววัดกล้องส่องท่อน้ำตาเป็นตัวขยายโดยตรง
  • SEP: สวมปลอกหุ้มท่อน้ำตาที่ทำจากเทฟลอนเป็นท่อด้านนอก แล้วใช้ปลายท่อเจาะทะลุส่วนที่อุดตัน สามารถเจาะทะลุได้ขณะสังเกตภายในท่อ

ระยะเวลาคาสายยางคือ 2-10 เดือน อัตราการคงอยู่ของท่อตามวิธี Kaplan-Meier ที่ 878 วันหลังผ่าตัดรายงานไว้ที่ 94% 1)

มีความยากเพิ่มขึ้นอย่างมาก หากเจาะทะลุด้วย DEP/SEP ไม่ได้ ให้ลองใช้หัววัดโลหะบางเจาะทะลุ 1) หากไม่สามารถเปิดท่อน้ำตาทั้งบนและล่างได้ ให้พิจารณา CDCR (การผ่าตัดเชื่อมต่อเยื่อบุตากับถุงน้ำตาและโพรงจมูก)

  • Jones tube: ผู้ป่วย 87% รู้สึกถึงประสิทธิผล แต่ต้องใส่ตลอดชีวิต (มีข้อจำกัดในการใช้เนื่องจากยังไม่ได้รับการอนุมัติในประเทศ)
  • CDCR โดยใช้เยื่อบุตาทำเป็นก้าน (conjunctival pedicle flap CDCR): อัตราความสำเร็จ 75% มีรายงานการเกิดภาวะตาหันออก (ectropion)
  • การผ่าตัดต่อเยื่อบุตากับถุงน้ำตา (conjunctivodacryocystostomy หรือการย้ายถุงน้ำตา): มีรายงานว่าผู้ป่วยทุกรายอาการน้ำตาไหลดีขึ้นหลังผ่าตัด 1 ปี1)

ใช้ DEP หรือ SEP เจาะทะลุบริเวณที่อุดตัน จากนั้นใส่ท่อด้วยวิธี SGI (sheath-guided intubation) หรือ G-SGI1)

  • SGI: ใส่ปลอกหุ้มในท่อน้ำตา ต่อท่อเข้ากับปลอกหุ้ม จากนั้นดึงปลอกหุ้มออกทางโพรงจมูกเพื่อนำท่อเข้าสู่โพรงจมูก
  • G-SGI: วิธีการดัดแปลง SGI ที่ไม่ต้องผ่าตัดในโพรงจมูก

การใส่ท่อโดยตรงมีรายงานการใส่ผิดตำแหน่งใต้เยื่อเมือกถึง 22% 1) แนะนำให้ใช้วิธี SGI/G-SGI ระยะเวลาการใส่ท่อคือ 2-12 เดือน อัตราความสำเร็จของการผ่าตัด 1 ปีหลังถอดท่อคือ 70-87% 1) อัตราความสำเร็จของ DSI (การใส่ซิลิโคนโดยตรง) ต่ำประมาณ 52.5% (8-30 เดือนหลังถอดท่อ) 1) และมีรายงานอัตราการคงอยู่ของท่อหลังถอด 3,000 วันอยู่ที่ 64% โดยมีความเสี่ยงต่อการกลับเป็นซ้ำในระยะยาว 1) ปัจจัยเสี่ยงต่อการกลับเป็นซ้ำ ได้แก่ ประวัติถุงน้ำตาอักเสบ ระยะเวลาการเจ็บป่วยนาน ระยะอุดตันยาว และเพศชาย 1)

ผู้ป่วยที่มีอาการน้ำตาไหลและขี้ตาเรื้อรังเป็นเวลาหลายปี และต้องการผ่าตัดเป็นข้อบ่งชี้ ในกรณีถุงน้ำตาอักเสบเฉียบพลัน ต้องระบายหนองและให้ยาปฏิชีวนะก่อนวางแผนผ่าตัด สำหรับผู้ป่วยที่ไม่ต้องการผ่าตัดแบบรักษาให้หายขาด สามารถใส่หัววัดหรือท่อเพื่อชะลอการผ่าตัด แต่ต้องอธิบายล่วงหน้าว่าผลการใส่ท่อสำหรับท่อน้ำตาอุดตันไม่ดีนัก

ขั้นตอนการผ่าตัด DCR ทางจมูกภายนอก:

  1. การระงับความรู้สึก: ผสม Bosmin® กับ Xylocaine® 2% ในอัตราส่วน 1:1 ชุบผ้าก๊อซ แล้วใช้คีมโสตศอนาสิกสอดเข้าไปในเยื่อบุจมูกบริเวณที่จะทำช่องกระดูก
  2. การกรีดผิวหนัง: กรีดด้วยมีดวงกลมตามแนวสันถุงน้ำตาด้านหน้าจากขอบบนของเอ็นหัวตาไปจนถึงปากทางเข้าท่อน้ำตา
  3. การทำช่องกระดูก: เปิดช่องกระดูกขนาดประมาณ 1×1 ซม. ที่แอ่งถุงน้ำตา โดยใช้สิ่วแบน สิ่วกลม และค้อน หรือใช้สว่านไฟฟ้า
  4. การใส่สเตนต์: ใส่ท่อซิลิโคนและพอดซิลิโคนไว้ในช่องกระดูก การใช้เบสคิติน® ร่วมด้วยช่วยรักษาพื้นที่ในช่องกระดูกและห้ามเลือด
  5. การดูแลหลังผ่าตัด: ถอดเบสคิติน® ออกหลังผ่าตัด 1 สัปดาห์ ถอดพอดซิลิโคนออกหลัง 1 เดือน และถอดท่อซิลิโคนออกหลัง 2 เดือน

อัตราความสำเร็จของ DCR วิธีภายนอกอยู่ที่ 90–99% 1) และรายงานส่วนใหญ่ระบุว่าอัตราการอุดตันซ้ำน้อยกว่า 10% มีรายงานว่าวิธีภายใน (DCR ส่องกล้อง) ให้ผลลัพธ์ด้อยกว่าเล็กน้อยเนื่องจากช่องกระดูกมีขนาดเล็ก

เทคนิคการผ่าตัดอัตราความสำเร็จระยะเวลาการใส่สเตนต์/การคงอยู่ข้อบ่งชี้หลัก
การใส่ท่อโดยตรง (DSI)ประมาณ 52.5% (หลัง 8–30 เดือน)ใส่ทิ้งไว้ 2–12 เดือนท่อน้ำตาอุดตัน (ระดับเล็กน้อย)
การใส่ท่อผ่านกล้องส่องท่อน้ำตา (DEP/SEP+SGI)70–87% (หลัง 1 ปี)ใส่ทิ้งไว้ 2–12 เดือนท่อน้ำตาอุดตันและท่อน้ำตาส่วนต้นอุดตัน
DCR วิธีภายนอกจมูก90–99%1)—การอุดตันของท่อน้ำตาจมูก (รักษาหายขาด)
DEP/SEP (การอุดตันของท่อน้ำตาระดับ 1)อัตราการคงอยู่ 94% (หลัง 878 วัน)ใส่คาไว้ 2–10 เดือนการอุดตันของท่อน้ำตาทั้งหมด

ภาวะแทรกซ้อนหลักที่เกี่ยวข้องกับการส่องกล้องทางเดินน้ำตาและการใส่ท่อระบายน้ำตามีดังนี้1)

  • การเกิดรูทะลุของเยื่อเมือกและการใส่ท่อผิดตำแหน่งใต้เยื่อเมือก : ภาวะแทรกซ้อนระหว่างผ่าตัดที่พบบ่อยที่สุด สามารถป้องกันได้ด้วยวิธี SGI/G-SGI
  • Cheese wiring (การฉีกขาดของ punctum เป็นร่อง) : ความเสี่ยงเพิ่มขึ้นจากการกรีดหรือขยาย punctum มากเกินไป และการใส่ท่อค้างไว้นาน (9 เดือนขึ้นไป)
  • การเกิดเนื้อเยื่อแกรนูลในทางเดินน้ำตา : เกิดจากการสัมผัสและการเสียดสีของท่อ รักษาด้วยยาหยอดตาสเตียรอยด์ และมักหายไปภายใน 1 เดือนหลังถอดท่อ
  • ถุงน้ำตาอักเสบและกระจกตาอักเสบติดเชื้อ: การใส่ท่อระบายน้ำตาเป็นเวลานานทำให้เกิดการเจริญเติบโตของแบคทีเรีย (Moraxella lacunata, S. mitis, Pseudomonas aeruginosa, α-hemolytic streptococci เป็นต้น)
  • เซลลูไลติสในเบ้าตา: การสอดท่อเข้าใต้เยื่อเมือกผิดตำแหน่งทำให้แบคทีเรียในถุงน้ำตาแพร่กระจายเข้าสู่เบ้าตา ต้องให้ยาปฏิชีวนะทางหลอดเลือดดำและถอดท่อออกทันที
Q การผ่าตัดท่อน้ำตาอุดตันมีทางเลือกอะไรบ้าง?
A

แบ่งออกเป็น 2 ประเภทหลัก ได้แก่ “การใส่ท่อระบายน้ำตาผ่านกล้องส่องท่อน้ำตา” และ “DCR (การผ่าตัดต่อถุงน้ำตาเข้ากับโพรงจมูก)” การใส่ท่อระบายน้ำตามีการรุกรานต่ำ อัตราความสำเร็จหลังถอดท่อ 1 ปีอยู่ที่ 70-87% แต่มีความเสี่ยงต่อการกลับเป็นซ้ำในระยะยาว DCR ทางจมูกภายนอกเป็นการรักษาที่ถาวร อัตราความสำเร็จสูงถึง 90-99% และอัตราการอุดตันซ้ำน้อยกว่า 10% การเลือกขึ้นอยู่กับความรุนแรงของอาการ ระยะเวลาที่เป็น และความต้องการของผู้ป่วย

Q ผม/ดิฉันมีน้ำตาไหลไม่หยุดจากผลข้างเคียงของยาเคมีบำบัด (S-1) สามารถรักษาได้หรือไม่?
A

การอุดตันของท่อน้ำตาที่เกิดจาก S-1 (TS-1®) มักเกิดขึ้นที่จุดน้ำตาและท่อน้ำตาส่วนต้น และมักรุนแรง ดังนั้นจึงแนะนำให้ใส่ท่อซิลิโคนตั้งแต่เนิ่นๆ หากถอดท่อออกระหว่างการใช้ยาเคมีบำบัด การอุดตันมักจะกลับมาเป็นซ้ำ ดังนั้นจึงควรคงท่อไว้ระหว่างการรักษาต่อเนื่อง หากสังเกตเห็นอาการ ควรปรึกษาจักษุแพทย์ทันที

Q หลังผ่าตัด ท่อจะหลุดเมื่อไหร่?
A

ขึ้นอยู่กับตำแหน่งที่อุดตันและเทคนิคการผ่าตัด การใส่ท่อที่จุดน้ำตาประมาณ 1-7 เดือน การรักษาท่อน้ำตาส่วนต้นด้วยการส่องกล้อง (DEP/SEP) ประมาณ 2-10 เดือน และการใส่ท่อที่ท่อน้ำตาส่วนจมูกประมาณ 2-12 เดือน การตัดสินใจเวลาถอดท่อที่เหมาะสมโดยอาศัยการส่องกล้องท่อน้ำตาคาดว่าจะเป็นไปได้ในอนาคต

6. พยาธิสรีรวิทยาและกลไกการเกิดโรคโดยละเอียด

หัวข้อที่มีชื่อว่า “6. พยาธิสรีรวิทยาและกลไกการเกิดโรคโดยละเอียด”

การอุดตันของทางเข้าท่อน้ำตาเป็นสาเหตุที่พบบ่อยที่สุด เกิดจากปัจจัยร่วมกันของภาวะอักเสบเรื้อรัง การเปลี่ยนแปลงตามอายุ และการตีบแคบทางกายวิภาค

เมื่อเกิดการอุดตัน น้ำตาและสารคัดหลั่งจะสะสมในส่วนต้น (ด้านถุงน้ำตา) ของจุดอุดตัน เมือกที่สะสมกลายเป็นแหล่งเพาะเชื้อแบคทีเรีย ทำให้เกิดการเจริญเกินของ Moraxella lacunata, S. mitis, Pseudomonas aeruginosa และ alpha-hemolytic streptococci ซึ่งนำไปสู่ภาวะถุงน้ำตาอักเสบเรื้อรัง1) การลดลงของการกำจัดน้ำตายังส่งผลให้เกิดการเปลี่ยนแปลงเรื้อรังของกระจกตาและเยื่อบุตา

จากการศึกษาที่วิเคราะห์ลักษณะของท่อน้ำตาด้วย cone-beam CT dacryocystography พบว่ามุมระหว่างขอบเบ้าตาด้านบน-จุดน้ำตารวมภายใน-ช่องเปิดท่อน้ำตาจมูกมีการโค้งไปด้านหน้าใน 92% ของกรณี3) ลักษณะทางกายวิภาคนี้เชื่อว่ามีผลต่อความยากง่ายในการใส่เครื่องมือเข้าไปในท่อน้ำตาและการเกิดการอุดตัน

กล้องส่องตรวจท่อน้ำตา (Dacryoendoscope) มีสองแบบ: แบบที่มีเส้นผ่านศูนย์กลางภายนอก 0.9 มม. และจำนวนพิกเซล 10,000 (รุ่นปรับปรุงปี 2012) และแบบที่เน้นการใช้งานสะดวกที่มีเส้นผ่านศูนย์กลางภายนอก 0.7 มม. และ 3,000 พิกเซล1) ในปี 2020 ความลึกโฟกัสได้รับการปรับปรุงให้รองรับระยะการสังเกต 1.5–7 มม. ส่วนใหญ่ใช้แบบปลายงอ (bent type) ซึ่งงอขึ้น 27° ที่ปลาย 10 มม. และเลือกใช้แบบตรง (straight type) หรือแบบงอสองชั้น (double-bent type) ตามกรณี1)

นิ่วในถุงน้ำตา (Dacryolith) เกิดจากการอักเสบเรื้อรังและการคั่งของสารคัดหลั่ง4) เนื้องอกในท่อน้ำตาอาจถูกตรวจพบโดยกล้องส่องตรวจท่อน้ำตา ซึ่งมีรายงานว่าเป็นมะเร็งผิวหนังชนิดร้าย (malignant melanoma), papilloma, และ granuloma1) เนื่องจากพบมะเร็งประมาณ 1.0% (69% ของเนื้องอกทั้งหมด) ในการตรวจทางพยาธิวิทยาหลังการผ่าตัด DCR จึงแนะนำให้ตรวจชิ้นเนื้อทางพยาธิวิทยาของตัวอย่างผ่าตัด5)

  • กล้องส่องตรวจท่อน้ำตาได้รับการพัฒนาโดยซูซูกิและคณะในปี 2002 2) และได้รับการบรรจุในระบบชดเชยค่ารักษาพยาบาลในปี 2018 1) SGI และ G-SGI ถูกกล่าวถึงในคู่มือว่าเป็นวิธีการหลีกเลี่ยงการสอดใส่ผิดตำแหน่งใต้เยื่อเมือก และการใส่ท่อนำน้ำตาภายใต้กล้องส่องตรวจท่อน้ำตากำลังเป็นมาตรฐานมากขึ้น 1)
  • การตรวจวัดท่อน้ำตาด้วยกล้องส่องตรวจท่อน้ำตาในภาวะท่อน้ำตาอุดตันแต่กำเนิดมีอัตราการรักษาสูงถึง 92.3–100% 1) และถือเป็นหนึ่งในทางเลือกการรักษา
  • การกำหนดระยะเวลาที่เหมาะสมในการถอดท่อนำน้ำตาโดยอาศัยผลการตรวจด้วยกล้องส่องตรวจท่อน้ำตา (ระดับพังผืดบริเวณที่อุดตันและการอักเสบของเยื่อเมือก) เป็นสิ่งที่คาดหวังในอนาคต 1)
  • การผ่าตัดต่อเชื่อมเยื่อบุตากับถุงน้ำตา (การย้ายถุงน้ำตา) ได้รับความสนใจในฐานะเทคนิคการผ่าตัดใหม่สำหรับการอุดตันของท่อน้ำตาส่วนต้นระดับ Grade 2 และ 3 โดยรายงานว่าผู้ป่วยทุกรายมีอาการน้ำตาไหลดีขึ้นหลังการผ่าตัด 1 ปี 1)
  • การวินิจฉัยและการรักษาท่อน้ำตาอุดตันโดยใช้กล้องส่องท่อน้ำตาเป็นสาขาที่ญี่ปุ่นเป็นผู้นำระดับโลก และกำลังมีการกำหนดมาตรฐานตามแนวทางการดูแลด้วยกล้องส่องท่อน้ำตา1)
  1. 日本涙道・涙液学会涙道内視鏡診療の手引き作成委員会. 涙道内視鏡診療の手引き. 日眼会誌 127: 896-917, 2023. Available from: https://www.nichigan.or.jp/member/journal/guideline/detail.html?itemid=673&dispmid=909
  2. 鈴木亨. 涙道内視鏡の有用性と限界. 眼科手術 33: 538-544, 2020. Available from: https://jglobal.jst.go.jp/en/detail?JGLOBAL_ID=202002256916516519
  3. Nakamura J, Kamao T, Mitani A, Mizuki N, Shiraishi A. Analysis of Lacrimal Duct Morphology from Cone-Beam Computed Tomography Dacryocystography in a Japanese Population. Clin Ophthalmol. 2022;16:2057-2067. doi:10.2147/OPTH.S370800. PMID:35770249. PMCID:PMC9235895.
  4. 鳥飼智彦, 鎌尾知行, 三谷亜里沙, 白石敦. 涙道内視鏡による涙囊結石の診断と治療成績の検討. 日眼会誌 125: 523-529, 2021.
  5. Koturović Z, Knežević M, Rašić DM. Clinical significance of routine lacrimal sac biopsy during dacryocystorhinostomy: A comprehensive review of literature. Bosn J Basic Med Sci. 2017;17(1):1-8. doi:10.17305/bjbms.2016.1424. PMID:27754826. PMCID:PMC5341772.

คัดลอกข้อความบทความแล้ววางในผู้ช่วย AI ที่คุณต้องการใช้