Viêm tuyến lệ (dacryoadenitis) là thuật ngữ chung cho tình trạng viêm của tuyến lệ. Tuyến lệ nằm trong hố tuyến lệ ở phần ngoài của thành trên ổ mắt, là tuyến ngoại tiết tiết ra lớp nước của nước mắt qua lỗ mở vào túi kết mạc. Tuyến lệ bao gồm phần ổ mắt (lớn) và phần mi mắt (nhỏ), và viêm cả hai được gọi là viêm tuyến lệ.
Viêm tuyến lệ được chia thành hai loại chính: viêm tuyến lệ cấp tính và viêm tuyến lệ mạn tính. Viêm tuyến lệ cấp tính được chia nhỏ thành virus và vi khuẩn. Loại virus, virus quai bị và virus Epstein-Barr là những virus gây bệnh chính, thường xảy ra ở cả hai bên. Loại vi khuẩn, tụ cầu và lậu cầu là vi khuẩn chính, thường một bên do nhiễm trùng cục bộ như lẹo mắt hoặc chấn thương 12.
Viêm tuyến lệ mạn tính bao gồm các loại liên quan đến bệnh toàn thân như bệnh bạch cầu, bệnh Hodgkin, lao, giang mai, sarcoidosis, và một loại xảy ra như một phân nhóm của bệnh mắt liên quan đến IgG4, đó là viêm tuyến lệ liên quan đến IgG4 34. Viêm tuyến lệ liên quan đến IgG4 thường xảy ra sau tuổi 60, ít khác biệt về giới tính. Khi kèm sưng tuyến nước bọt (dưới hàm và mang tai), được gọi là bệnh Mikulicz, được coi là một phân nhóm của bệnh liên quan đến IgG4 3.
Viêm tuyến lệ cấp tính gia tăng trong các đợt dịch quai bị. Trong giai đoạn tỷ lệ tiêm vắc-xin quai bị thấp, viêm tuyến lệ do quai bị ở người lớn và trẻ em đi học có thể gia tăng. Viêm tuyến lệ liên quan đến sarcoidosis tương đối phổ biến, đôi khi được phát hiện tình cờ khi khám mắt lần đầu.
Viêm tuyến lệ là tình trạng viêm của tuyến lệ (nằm ở hố tuyến lệ trên thành ngoài phía trên của hốc mắt) tiết ra nước mắt, biểu hiện bằng sưng và đau khi ấn ở phần ngoài của mi mắt trên. Viêm túi lệ là tình trạng viêm của túi lệ (gần góc trong của mắt) trên đường dẫn lưu nước mắt, gây sưng và đau bên dưới góc trong của mắt. Vì vị trí giải phẫu và vùng xuất hiện triệu chứng khác nhau rõ ràng, có thể phân biệt qua thăm khám.
Trong viêm tuyến lệ cấp tính, phần ngoài của mi mắt trên đột nhiên sưng lên, và bệnh nhân thường kêu đau dữ dội. Có thể kèm theo đỏ và cảm giác nóng, và bệnh nhân có thể cảm thấy mắt lồi. Trong viêm nặng, có thể kèm theo sốt và mệt mỏi toàn thân.
Trong viêm tuyến lệ mạn tính, triệu chứng chính là sưng mi mắt không đau. Thường xảy ra ở cả hai bên, bệnh nhân đến khám vì than phiền “cả hai mi mắt trên đều sưng”. Trong trường hợp liên quan đến IgG4, bệnh nhân có thể đồng thời cảm thấy sưng ở má hoặc dưới hàm (vùng tuyến nước bọt).
| Mục dấu hiệu | Viêm tuyến lệ cấp tính | Viêm tuyến lệ mạn tính |
|---|---|---|
| Cách khởi phát | Cấp tính (trong vài ngày) | Từ từ (vài tuần đến vài tháng) |
| Bên bị ảnh hưởng | Do virus thường hai bên / Do vi khuẩn thường một bên | Thường hai bên |
| Đau | Dữ dội (đau khi ấn tuyến lệ) | Về nguyên tắc không đau |
| Đỏ và sưng | Rõ rệt (phía ngoài mi trên) | Nhẹ đến trung bình |
| Lồi mắt | Gặp khi viêm nặng | Thường không có |
| Sờ thấy khối | Tuyến lệ to khi sờ | Khối mềm đàn hồi đến cứng |
| Sưng tuyến nước bọt | Không có | Kết hợp với IgG4 |
Sụp mí hình chữ S (S-shaped ptosis) là dấu hiệu đặc trưng của viêm tuyến lệ cấp tính. Chỉ phần bên ngoài của mí mắt trên (vùng tuyến lệ) bị sưng, trong khi phần bên trong bình thường, khiến bờ mí mắt trên trông như vẽ một đường cong hình chữ S. Hình dạng này xảy ra do tuyến lệ nằm ở phía ngoài của mí mắt.
Trong viêm tuyến lệ liên quan đến IgG4, ngoài tình trạng to tuyến lệ đối xứng hai bên, việc đồng thời có sưng to không đau của tuyến dưới hàm và tuyến mang tai là manh mối chẩn đoán (bệnh Mikulicz).
Viêm tuyến lệ cấp tính
Do virus (thường hai bên)
Virus quai bị: thường gặp nhất. Thường xảy ra đồng thời với viêm tuyến mang tai.
Virus Epstein-Barr (tăng bạch cầu đơn nhân nhiễm trùng): kèm sốt, đau họng, nổi hạch.
Virus herpes zoster: có thể kèm phát ban ở vùng nhánh thứ nhất của dây thần kinh sinh ba.
Do vi khuẩn (thường một bên)
Tụ cầu khuẩn: lây lan từ nhiễm trùng tại chỗ, lẹo mắt hoặc chấn thương.
Lậu cầu khuẩn: biến chứng mắt của nhiễm lậu.
Viêm tuyến lệ mạn tính
Loại kết hợp với bệnh toàn thân
Bệnh bạch cầu và bệnh Hodgkin (u lympho Hodgkin)
Sarcoidosis (kèm nổi hạch rốn phổi và tăng ACE)
Lao: sự xâm nhập của vi khuẩn mycobacterium vào tuyến lệ
Giang mai: sự lan tỏa toàn thân của xoắn khuẩn Treponema pallidum
Thể liên quan đến IgG4
Sự xâm nhập của tương bào dương tính IgG4 vào tuyến lệ: sưng to đối xứng và sưng tuyến nước bọt (bệnh Mikulicz)
Thường gặp sau tuổi 60
Nguy cơ viêm tuyến lệ do virus
Nguy cơ viêm tuyến lệ liên quan đến IgG4
Nguy cơ viêm tuyến lệ do vi khuẩn
Nguyên nhân gây to tuyến lệ ngoài viêm tuyến lệ còn bao gồm u tuyến lệ (u tuyến đa dạng, ung thư biểu mô tuyến nang) và u lympho ác tính. Nếu kèm theo đỏ và đau cấp tính, có khả năng là viêm, nhưng trong trường hợp to tuyến lệ mạn tính không đau, ưu tiên hàng đầu là phân biệt với khối u. Đôi khi cần sinh thiết để xác nhận mô bệnh học.
Khám trực tiếp mí mắt là cơ bản của chẩn đoán. Kiểm tra sưng và đỏ ở phần ngoài của mí mắt trên (trường hợp cấp tính) hoặc sưng cứng lan tỏa (trường hợp mạn tính). Sờ nắn đánh giá tình trạng đau khi ấn vào vùng tuyến lệ, độ cứng của khối và khả năng di động. Trong viêm tuyến lệ cấp tính, đau khi ấn rõ rệt, trong khi viêm tuyến lệ mạn tính, sờ thấy khối đàn hồi đến cứng.
Chụp CT là xét nghiệm chính để đánh giá kích thước và hình thái tuyến lệ. Phân biệt giữa to lan tỏa và dạng nốt, kiểm tra sự hiện diện của phá hủy xương. Nếu có phá hủy xương, nghi ngờ mạnh ung thư biểu mô tuyến nang. MRI có độ phân giải mô mềm cao hơn CT và có thể đánh giá thay đổi tín hiệu của tuyến lệ trên hình ảnh T2. Viêm tuyến lệ liên quan đến IgG4 thường cho thấy tín hiệu T2 thấp đồng nhất.
| Hạng mục Xét nghiệm | Bất thường Giá trị Tham chiếu | Tình trạng Nghi ngờ |
|---|---|---|
| IgG4 huyết thanh | 135 mg/dL trở lên | Bệnh mắt liên quan đến IgG4 (viêm tuyến lệ) |
| ACE (men chuyển angiotensin) | Tăng | Sarcoidosis |
| Công thức máu (phết máu ngoại vi) | Nguyên bào / tế bào lympho không điển hình | Bệnh bạch cầu / u lympho ác tính |
| Xét nghiệm huyết thanh giang mai (RPR, TPHA) | Dương tính | Viêm tuyến lệ do giang mai |
| QuantiFERON / T-Spot | Dương tính | Viêm tuyến lệ do lao |
| LDH và sIL-2R | Tăng | U lympho ác tính |
Trong viêm tuyến lệ mạn tính, sinh thiết có thể cần thiết để phân biệt với khối u ác tính. Sinh thiết xác nhận về mặt mô bệnh học mật độ thâm nhiễm tương bào dương tính với IgG4 (tế bào IgG4+ ≥50/HPF, tỷ lệ tế bào IgG4+/IgG+ ≥40%) và sự hiện diện hay không của u lympho ác tính hoặc ung thư biểu mô tuyến nang. Trong tiêu chuẩn chẩn đoán sửa đổi năm 2023 cho viêm tuyến lệ và viêm tuyến nước bọt liên quan đến IgG4, ngưỡng được điều chỉnh thành tỷ lệ IgG4+/IgG+ ≥0,4 và tế bào IgG4+ >10/HPF, và sinh thiết môi cũng được cho phép 5.
| Bệnh cần phân biệt | Điểm phân biệt |
|---|---|
| U tuyến lệ (u tuyến đa dạng) | Khối không đau, một bên, cứng, tái tạo xương (CT) |
| Ung thư biểu mô tuyến nang | Đau, phá hủy xương, tăng nhanh, xâm lấn trên CT/MRI |
| U lympho ác tính | Không đau, tín hiệu đồng nhất trên MRI, xâm lấn cơ ngoại nhãn, tăng sIL-2R |
| Viêm mô tế bào hốc mắt | Khởi phát cấp tính, kèm viêm xoang, dấu hiệu viêm lan tỏa hốc mắt |
| Sarcoidosis | Nổi hạch rốn phổi hai bên (X-quang ngực) và tăng ACE |
Chú ý: Không bỏ sót khối u ác tính
Ngay cả khi có triệu chứng giống viêm tuyến lệ mãn tính, luôn phải loại trừ u tuyến lệ. Nếu có khối không đau, đơn độc, cứng, phá hủy xương, phát triển nhanh, hoặc không đáp ứng với kháng sinh và steroid, hãy sinh thiết sớm. U lympho và ung thư biểu mô tuyến nang phải được chuyển ngay đến khoa điều trị sau khi xác định loại mô.
Điều trị viêm tuyến lệ cấp tính
Do virus (quai bị, virus Epstein-Barr)
Điều trị triệu chứng là cơ bản. Hầu hết tự hồi phục trong 2-4 tuần.
Chườm lạnh, thuốc giảm đau (acetaminophen 400-500 mg 3 lần/ngày)
Do vi khuẩn (tụ cầu, lậu cầu, v.v.)
Dùng kháng sinh toàn thân là cơ bản.
Cephalexin (Keflex®) 250-500 mg 4 lần/ngày đường uống (7-14 ngày)
Trường hợp nặng: tiêm tĩnh mạch như ceftriaxone.
Khi có áp xe: xem xét rạch và dẫn lưu.
Điều trị viêm tuyến lệ mãn tính
Viêm tuyến lệ liên quan đến IgG4
Prednisolon (Predonin®) 30 mg/ngày (0,6 mg/kg/ngày) khởi đầu
Giảm 10% mỗi 2 tuần. Nếu tái phát, ngừng giảm liều và duy trì liều hiện tại
Thể kết hợp bệnh toàn thân
Sarcoidosis: liệu pháp steroid toàn thân (phối hợp với khoa hô hấp)
Lao: thuốc chống lao (isoniazid, rifampicin, pyrazinamide, v.v.)
Giang mai: kháng sinh nhóm penicillin (phối hợp với khoa da liễu và truyền nhiễm)
Nghi ngờ u ác tính
Sinh thiết → xác nhận giải phẫu bệnh → chuyển ngay đến khoa huyết học/ung thư
| Thuốc | Liều dùng và cách dùng | Chỉ định |
|---|---|---|
| Acetaminophen (Calonal®) 400–500 mg | 3 lần/ngày, uống | Viêm tuyến lệ do virus cấp tính (điều trị triệu chứng) |
| Cephalexin (Keflex®) 250-500 mg | 4 lần/ngày đường uống (7-14 ngày) | Viêm tuyến lệ cấp tính do vi khuẩn |
| Prednisolon (Predonin®) 30 mg/ngày (0,6 mg/kg/ngày) | Giảm 10% mỗi 2 tuần | Viêm tuyến lệ liên quan đến IgG4 |
Liều khởi đầu khuyến cáo của prednisolon là 0,6 mg/kg/ngày (tiêu chuẩn 30 mg/ngày). Sau 2-4 tuần, đánh giá hiệu quả, nếu giảm sưng thì giảm liều 10% mỗi 2 tuần. Sau khi đạt liều duy trì (5-10 mg/ngày), thường cần tiếp tục dài hạn, và việc tái khám định kỳ là cần thiết để chuẩn bị cho tái phát trong quá trình giảm liều. Khi dùng steroid dài hạn, chú ý đến sự xuất hiện hoặc nặng lên của đái tháo đường, loãng xương, loét dạ dày tá tràng, đục thủy tinh thể và glôcôm, và thực hiện theo dõi định kỳ.
Trong các trường hợp kháng hoặc phụ thuộc steroid, có thể xem xét thêm thuốc ức chế miễn dịch (như azathioprine). Có báo cáo về cảm ứng và duy trì thuyên giảm bằng kháng thể kháng CD20 (rituximab), nhưng cần kiểm tra bảo hiểm chi trả.
Thường đạt được đáp ứng tốt như giảm sưng với liệu pháp steroid, nhưng nguy cơ tái phát cao trong quá trình giảm liều. Cần theo dõi lâu dài và giảm liều thận trọng. Nếu kháng steroid, có thể xem xét thêm thuốc ức chế miễn dịch. Một số trường hợp có thể đạt thuyên giảm hoàn toàn, nhưng thường phải điều trị duy trì kéo dài.
Hầu hết viêm tuyến lệ cấp tính do virus (quai bị, virus Epstein-Barr) tự hồi phục trong 2-4 tuần. Tuy nhiên, trường hợp do vi khuẩn cần dùng kháng sinh, và nếu hình thành áp xe, có thể xem xét rạch dẫn lưu. Quyết định chờ tự khỏi dựa trên đánh giá lâm sàng xem là virus hay vi khuẩn.
Các tác nhân gây bệnh như virus quai bị, virus EB xâm nhập vào nhu mô tuyến lệ qua đường máu hoặc từ vùng lân cận. Xảy ra nhiễm trùng trực tiếp tế bào biểu mô tuyến lệ và sự di chuyển của bạch cầu trung tính, tế bào lympho do cytokine viêm, gây phù nề mô kẽ. Sự to lên của mô tuyến do phù nề gây ra phồng lên ở mi trên ngoài (sụp mi hình chữ S). Ở các trường hợp tự hồi phục, viêm lắng dịu trong 2-4 tuần và cấu trúc tuyến phục hồi.
Trong viêm tuyến lệ do vi khuẩn, vi khuẩn lan từ các ổ nhiễm trùng lân cận như lẹo mắt, chấn thương, viêm xoang, gây viêm mủ cấp tính. Trường hợp nặng, hình thành áp xe cần rạch và dẫn lưu.
Xảy ra sự xâm nhập liên tục của tế bào lympho và tương bào vào nhu mô tuyến, dẫn đến xơ hóa và xơ cứng mô tuyến. Có khía cạnh giống u giả viêm, khó phân biệt với u.
Bệnh liên quan đến IgG4 (IgG4-related disease) là một khái niệm bệnh toàn thân, trong đó tương bào dương tính với IgG4 và tế bào T điều hòa xâm nhập vào các cơ quan khác nhau, gây xơ hóa và xơ cứng. Ở tuyến lệ, sinh lý bệnh sau đây tiến triển:
Trong sarcoidosis, các u hạt không hoại tử bã đậu gồm tế bào biểu mô hình thành trong mô tuyến lệ. Tế bào T và đại thực bào hoạt hóa (tế bào biểu mô) tập hợp lại tạo thành u hạt chứa tế bào khổng lồ đa nhân. Sarcoidosis tuyến lệ thường bắt đầu một bên và sau đó trở thành hai bên4.
Các tiêu chuẩn chẩn đoán bệnh liên quan đến IgG4 đang tiến tới tiêu chuẩn hóa quốc tế. Ngoài Tiêu chuẩn Phân loại Quốc tế về Bệnh liên quan đến IgG4 (Hệ thống Điểm ACR/EULAR) được công bố năm 2019, tiêu chuẩn chẩn đoán viêm tuyến lệ và viêm tuyến nước bọt liên quan đến IgG4 sửa đổi năm 2023 hiện bao gồm các tổn thương không đối xứng và các trường hợp có hai tuyến trở xuống, mở rộng phạm vi chẩn đoán5.
Hiệu quả của rituximab (kháng thể kháng CD20) trong viêm tuyến lệ liên quan đến IgG4 kháng hoặc phụ thuộc steroid đã được báo cáo trong nhiều báo cáo ca bệnh và loạt ca bệnh, trở thành một lựa chọn đầy hứa hẹn trong tương lai3.
Quản lý rối loạn chức năng tiết nước mắt (khô mắt) sau viêm tuyến lệ là một thách thức lâm sàng. Trong các trường hợp xơ hóa nhu mô tuyến tiến triển, tiết nước mắt có thể không phục hồi mặc dù sưng giảm với steroid, cần điều trị thay thế nước mắt lâu dài.
Là các phương pháp chẩn đoán xâm lấn tối thiểu không cần sinh thiết, nghiên cứu đang được tiến hành về các dấu ấn sinh học MRI (giá trị ADC và các mẫu tương phản động) và dấu ấn sinh học huyết thanh, trong tương lai có thể cho phép phân biệt bệnh liên quan đến IgG4 với khối u mà không cần chẩn đoán mô.
Zeppieri M, Patel R, Patel BC. Dacryoadenitis. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2025 Apr 6. PMID: 30571005. Bookshelf ID: NBK535384. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK535384/ ↩
Wai KM, Wolkow N, Yoon MK. Infectious Dacryoadenitis: A Comprehensive Review. Int Ophthalmol Clin. 2022;62(2):71-86. doi:10.1097/IIO.0000000000000412. PMID: 35325911. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35325911/ ↩
Maehara T, Pillai S, Stone JH, Nakamura S. Clinical features and mechanistic insights regarding IgG4-related dacryoadenitis and sialoadenitis: a review. Int J Oral Maxillofac Surg. 2019;48(7):908-916. doi:10.1016/j.ijom.2019.01.006. PMID: 30686634. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30686634/ ↩ ↩2 ↩3 ↩4
Yanardag H, Pamuk ON. Lacrimal gland involvement in sarcoidosis. The clinical features of 9 patients. Swiss Med Wkly. 2003;133(27-28):388-391. doi:10.4414/smw.2003.10125. PMID: 12947527. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12947527/ ↩ ↩2
Kanda M, Nagahata K, Moriyama M, et al. The 2023 revised diagnostic criteria for IgG4-related dacryoadenitis and sialadenitis. Mod Rheumatol. 2025;35(3):542-547. doi:10.1093/mr/roae096. PMID: 39441008. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/39441008/ ↩ ↩2
