Giãn đồng tử lành tính từng cơn (Benign Episodic Mydriasis; BEM) là một bệnh hiếm gặp, đặc trưng bởi giãn đồng tử một bên (hiếm khi hai bên) thoáng qua và tự khỏi. Đồng tử không đều (anisocoria) đơn độc và từng cơn, không kèm triệu chứng hoặc dấu hiệu thần kinh, được chẩn đoán là BEM.
Thể một bên được gọi là giãn đồng tử một bên lành tính từng cơn (BEUM), thể hai bên là giãn đồng tử hai bên lành tính từng cơn (BEBM). Ở cùng một bệnh nhân, các cơn sau có thể gây giãn một bên hoặc hai bên.
Cần lưu ý rằng bất đối xứng đồng tử sinh lý có ở tới 20% người khỏe mạnh. Được coi là sinh lý nếu chênh lệch ≤1 mm, không thay đổi khi sáng/tối, và phản xạ ánh sáng và quy tụ bình thường.
Dịch tễ học: Các báo cáo ca bệnh chủ yếu gặp ở nữ, độ tuổi báo cáo từ 5–53 tuổi. Được cho là phổ biến hơn ở phụ nữ trẻ khỏe mạnh. Tài liệu chủ yếu chỉ giới hạn ở báo cáo ca bệnh và chuỗi ca bệnh, tỷ lệ mắc thực sự chưa rõ1). Nguy cơ tăng nếu có tiền sử cá nhân hoặc gia đình mắc chứng đau nửa đầu.
Rất hiếm, không có dữ liệu dịch tễ học toàn diện. Tài liệu hiện có chủ yếu giới hạn ở báo cáo ca bệnh và chuỗi ca bệnh1). Phổ biến hơn ở nữ, độ tuổi từ 5–53 tuổi.
Các triệu chứng chính xảy ra trong cơn như sau:
Mối quan hệ với đau đầu còn nhiều tranh cãi. Một số báo cáo cho rằng khi giãn đồng tử thường không kèm đau đầu, trong khi các báo cáo khác cho thấy đau đầu có thể đi kèm với triệu chứng mắt cùng bên đau và không lan sang bên đối diện.
Đặc điểm khám của BEM như sau:
Đặc điểm của cơn như sau:
| Đặc tính | Phạm vi mô tả |
|---|---|
| Thời gian kéo dài | 10 phút đến vài giờ (trung bình 12 giờ), có thể kéo dài vài tuần |
| Tần suất | Vài lần mỗi ngày đến vài lần mỗi năm, thường tái diễn trong khoảng 1 năm |
| Tính bên | Chủ yếu một bên. Hiếm khi hai bên (ví dụ Ahn và cộng sự: nữ 19 tuổi, giãn đồng tử từng cơn hai bên mỗi 2-3 ngày, kéo dài 1-2 giờ) |
Thời gian phổ biến nhất là từ 10 phút đến vài giờ, trung bình 12 giờ. Một số trường hợp kéo dài vài tuần cũng đã được báo cáo. Thường tái phát với tần suất vài lần mỗi ngày đến vài lần mỗi năm trong khoảng 1 năm.
Nguyên nhân chính xác của BEM vẫn chưa được làm rõ, nhưng người ta cho rằng sự rối loạn điều hòa thần kinh tự chủ của cơ mống mắt có liên quan.
Các yếu tố nguy cơ chính:
Các giả thuyết căn nguyên chính:
Khái niệm cơ bản là sự mất cân bằng giữa hệ thần kinh giao cảm (kiểm soát cơ giãn đồng tử) và hệ thần kinh phó giao cảm (kiểm soát cơ co đồng tử).
Tiền sử đau nửa đầu không bắt buộc để chẩn đoán BEM. Có báo cáo cho thấy mối liên quan với lo âu, và bệnh có thể xảy ra ở bệnh nhân với nhiều nền tảng khác nhau.
BEM là chẩn đoán loại trừ. Đầu tiên, loại trừ một cách có hệ thống các nguyên nhân nghiêm trọng, sau đó xác định.
Các dấu hiệu sau được kiểm tra:
Dưới đây là các bệnh chính cần loại trừ.
| Bệnh | Khác biệt chính với BEM |
|---|---|
| Liệt dây thần kinh sọ não III | Kèm sụp mi và rối loạn vận động mắt |
| Đồng tử trương lực Adie | Mất phản xạ ánh sáng, tăng cảm do mất thần kinh dương tính với pilocarpine 0,125% |
| Hội chứng Horner | Co đồng tử + sụp mi nhẹ, giảm tiết mồ hôi. Phân biệt bằng nghiệm pháp nhỏ apraclonidine |
| Giãn đồng tử do thuốc | Nguyên nhân phổ biến nhất của giãn đồng tử cố định. Không đáp ứng với pilocarpine 1% |
| Phình động mạch nội sọ | Loại trừ bằng MRI/MRA |
| Glôcôm góc đóng | Kèm tăng nhãn áp, đau mắt dữ dội và phù giác mạc |
| Đau nửa đầu liệt vận nhãn | Kèm rối loạn vận động mắt |
Các chẩn đoán phân biệt khác bao gồm đột quỵ, xuất huyết nội sọ, nhiễm trùng, viêm mô tế bào hốc mắt, khối u, chấn thương, hội chứng Pourfour du Petit và thoát vị thùy thái dương 1).
Nếu triệu chứng tự cải thiện trong thời gian ngắn và không có triệu chứng kèm theo, thường không cần chụp hình ảnh. Tuy nhiên, nếu giãn đồng tử kéo dài, kèm sụp mi hoặc song thị, hoặc ở người cao tuổi hoặc nghi ngờ phình mạch, cần chụp MRI/MRA não.
Không có phương pháp điều trị đặc hiệu cho BEM. Điều trị triệu chứng và giải thích cho bệnh nhân là trọng tâm của điều trị.
Trong trường hợp của Darko & Basnet (2025), một phụ nữ 52 tuổi với giãn đồng tử một bên và đau đầu đã tự cải thiện trong thời gian nằm viện và xuất viện sau khi dùng thuốc đau nửa đầu thông thường 1). Kết luận rằng nhận biết BEM giúp tránh các xét nghiệm xâm lấn không cần thiết và cung cấp sự trấn an thích hợp.
Không có phương pháp điều trị đặc hiệu, việc quản lý tập trung vào điều trị triệu chứng và giải thích, trấn an bệnh nhân. Nếu có tiền sử đau nửa đầu, hãy điều trị đau nửa đầu. Tiên lượng thần kinh của BEM đơn độc là tốt 1).
Đường kính đồng tử bình thường được xác định bởi sự cân bằng giữa hệ thần kinh giao cảm và phó giao cảm.
Thuyết tăng hoạt giao cảm
Co thắt cơ giãn đồng tử: Co thắt ngoại vi thoáng qua do kích thích hệ thần kinh giao cảm gây giãn đồng tử.
Đồng tử hình nòng nọc (giãn đồng tử không đều do co thắt từng đoạn cơ giãn đồng tử) về cơ bản được coi là giống nhau.
Thuyết giảm hoạt phó giao cảm
Giảm chức năng cơ thắt mống mắt: Hoạt động phó giao cảm giảm dẫn đến mất đối kháng giao cảm, gây giãn đồng tử.
Có báo cáo cho rằng sự suy giảm chức năng của hệ thần kinh phó giao cảm đóng vai trò lớn.
Thuyết Liên Quan Đến Đau Nửa Đầu
Suy giảm lan rộng vỏ não (CSD): CSD trong cơn đau nửa đầu làm thay đổi điều hòa tự chủ và gây giãn đồng tử1).
Cũng có thuyết cho rằng sự giãn của động mạch não sau và động mạch thông sau chặn các sợi cơ thắt đồng tử trên dây thần kinh sọ III.
Thuyết phù mạch gây co động mạch cảnh trong → chèn ép dây thần kinh sọ → liệt phó giao cảm trước hạch, và có phản bác rằng nguyên nhân là thiếu máu cục bộ chứ không phải chèn ép, do đó cơ chế hiện tại chưa được xác định.
Sinh lý bệnh chính xác của BEM vẫn chưa được làm sáng tỏ; việc xác định tỷ lệ mắc thực sự, làm rõ cơ chế bệnh sinh và phát triển các chiến lược điều trị nhắm mục tiêu là những thách thức trong tương lai1).
Hiện tại chưa có RCT hoặc nghiên cứu tiến cứu quy mô lớn. Các nghiên cứu cơ bản liên quan, chẳng hạn như nghiên cứu về mối liên quan giữa chứng đau nửa đầu và thời gian chu kỳ đồng tử (báo cáo rằng xét nghiệm chu kỳ đồng tử với ánh sáng rìa có thể phát hiện giai đoạn đầu của sự nhạy cảm dây thần kinh sinh ba), đang được tích lũy.
