استفاده از قطره چشم در کودکان با چالشهایی متفاوت از بزرگسالان همراه است، از جمله عدم همکاری، بستن پلکها به دلیل ترس، و خطر جذب سیستمیک دارو. بنابراین، تکنیکها و روشهای متناسب با سن و آموزش والدین ضروری است. پایبندی والدین به درمان (ادامه استفاده از قطره) تأثیر زیادی بر نتایج درمان دارد.
موقعیتهای بالینی اصلی که نیاز به استفاده از قطره چشم در کودکان دارند عبارتند از:
حجم یک قطره قطره چشمی 30 تا 50 میکرولیتر است و ظرفیت کیسه ملتحمه حداکثر حدود 30 میکرولیتر است. حتی یک قطره نیز از کیسه ملتحمه سرریز میکند، اما اگر وارد کیسه ملتحمه شود، روی سطح چشم پخش میشود، بنابراین یک قطره برای مصرف کافی است.
داروهای سیکلوپلژیک
داروهای نماینده: آتروپین سولفات هیدراته (آتروپین 1% نیپون تنکی)، سیکلوپنتولات هیدروکلراید (سیپلژین® 1%)، تروپیکامید/فنیلافرین (میدرین P®)
توجه: بیشترین خطر عوارض جانبی سیستمیک را دارد. بروشور برای کودکان خردسال 0.25% توصیه میکند، اما در عمل بیشتر مراکز از 0.5% و 1% استفاده میکنند1).
کاربرد: معاینه انکساری (تحت فلج تطابقی)، درمان تنبلی چشم (پنالیزاسیون)
قطره چشمی استروئیدی
داروهای نماینده: فلورومتولون (فلومترون® 0.02%/0.1%)، بتامتازون (ریندلون®)
توجه: کودکان نسبت بالایی از پاسخدهندگان به استروئید دارند. حتی فلورومتولون 0.1% نیز افزایش فشار چشم گزارش شده است2). در نوزادانی که اندازهگیری فشار چشم دشوار است، احتیاط ویژه لازم است.
| دارو | شروع میدریاز | پایان میدریاز | مدت سیکلوپلژی | پایان سیکلوپلژی |
|---|---|---|---|---|
| آتروپین سولفات هیدراته | ۳۰ تا ۴۰ دقیقه | حدود ۱۰ روز | ۳ تا ۵ روز | ۷ تا ۱۲ روز |
| سیکلوپنتولات هیدروکلراید | ۴۵ دقیقه پس از قطره | ۴۸ تا ۷۲ ساعت | ۴۵ دقیقه تا ۲ ساعت | حدود ۲۴ ساعت |
| تروپیکامید (میدرین M/P) | ۱۵ تا ۳۰ دقیقه | ۵ تا ۸ ساعت | ضعیف | — |
| فنیلافرین (نئوسینِجیکوا) | ۴۰ تا ۶۰ دقیقه | ۵ ساعت | هیچ | — |
نوزادان و کودکان خردسال در مقایسه با بزرگسالان ویژگیهای ساختاری دارند که جذب سیستمیک را آسانتر میکند.
یک قطره چشم ۳۰ تا ۵۰ میکرولیتر است، ظرفیت کیسه ملتحمه حداکثر حدود ۳۰ میکرولیتر و اشک حدود ۷ میکرولیتر است. مقدار اضافی از طریق مجرای بینی-اشکی تخلیه شده و از مخاط بینی وارد گردش خون سیستمیک میشود.
آتروپین از طریق مسیر مجرای بینی-اشکی → مخاط بینی → گردش خون سیستمیک → مسدود کردن گیرندههای موسکارینی اثر سیستمیک ایجاد میکند.
علائم عصبی-روانی گذرا: سرگیجه، عدم تعادل، گیجی، خوابآلودگی، توهم. به دلیل خطر زمین خوردن، مراقبان باید کودک را تحت نظر داشته باشند.
پاسخدهندگان به استروئید: حدود ۳۰٪ در بزرگسالان2). در کودکان نسبت پاسخدهندگان بیشتر است. در نوزادان و کودکان خردسال که اندازهگیری فشار چشم دشوار است، احتیاط ویژه لازم است.
نوزادان و کودکان نوپا (۰ تا ۲ سال)
روش ثابتسازی: روش قنداق کردن. اگر دو بزرگسال حضور دارند، یکی کودک را در آغوش گرفته و پاهای کودک را بین پاهای خود قرار میدهد و دیگری قطره میچکاند. اگر یک بزرگسال حضور دارد، از روش سوار شدن (ثابت کردن با ران) یا روش کشتی (دراز کردن پاها روی بازو و ثابت کردن) استفاده میشود.
روش چکاندن روی پلک بسته: یک قطره را روی گوشه داخلی چشم بسته (نزدیک بینی) میچکانند. دارو هنگام پلک زدن نفوذ میکند.
چکاندن هنگام خواب: اگر کودک گریه کند، دارو جاری میشود، بنابراین باید درست هنگام به خواب رفتن انجام شود.
کودک نوپا (۲ تا ۵ سال)
وضعیت: سر کودک روی پای والدین قرار میگیرد.
روش هدایت: با کلمات «به بالا نگاه کن» یا «صورتت را به بالا ببر» کودک را راهنمایی کنید.
حواسپرتی: در حین انجام کار، با خوراکی یا بازی حواس کودک را پرت کنید. از سیستم پاداش (مانند برچسب) برای ایجاد انگیزه استفاده کنید.
کودک مدرسهای (۶ سال به بالا)
تمرین خودقطرهای: با استفاده از آینه تمرین کنید. هدف انتقال تدریجی از وابستگی به والدین است.
روش مشت: دستی که بطری قطره را نگه میدارد روی پیشانی قرار دهید تا ثبات داشته باشد.
روش مؤثر این است که در حین خواب، قطره را در گوشه داخلی چشم بچکانید. گریه شدید باعث شسته شدن دارو با اشک میشود. اگر علت ترس است، از جایی که بطره قطره دیده نمیشود استفاده کنید یا روش قطره با پلک بسته را امتحان کنید.
پس از چکاندن قطره، گوشه داخلی چشم (ناحیه کیسه اشکی) را به مدت ۱ تا ۲ دقیقه فشار دهید. این کار میتواند جذب سیستمیک را تا ۷۰٪ کاهش دهد4). در هشدارهای آتروپین ذکر شده است که «گوشه چشم را به مدت ۳۰ تا ۴۰ ثانیه فشار دهید».
چند دقیقه پس از قطره چکاندن چشمها را ببندید. این کار اثری مشابه فشار بر کیسه اشکی دارد 4). پلک زدن زیاد باعث میشود دارو از مجرای اشکی به بینی و سپس حلق جریان یابد.
با دستمال کاغذی به آرامی فشار دهید (مالش ندهید). به ویژه داروهای ضد گلوکوم (گروه PG) عوارض جانبی در اطراف چشم ایجاد میکنند، بنابراین شستشوی صورت نیز مؤثر است.
آتروپین در هنگام سرماخوردگی، اسهال یا تب نباید چکانده شود. خطر اختلال در تنظیم دمای بدن وجود دارد که میتواند بدتر شود.
در کودکان، مجرای بینی-اشکی کوتاهتر و ضخیمتر از بزرگسالان است، بنابراین جذب سیستمیک راحتتر رخ میدهد و روش انسداد کیسه اشکی در کودکان اهمیت بیشتری دارد. به والدین آموزش دهید که فشار را به مدت ۳۰ تا ۴۰ ثانیه یا بیشتر پس از قطره چشمی به طور منظم اعمال کنند.
آتروپین یک داروی سمی است، بنابراین حتماً در کلینیک به والدین توضیح دهید. برای مراجعه در صورت بروز عوارض، قطره چشمی را از صبح روزهای هفته شروع کنید. اثر آن حتی پس از قطع نیز ۲ تا ۳ هفته ادامه مییابد.
توصیه میشود که توضیحات فقط به صورت شفاهی داده نشود، بلکه یک برگه راهنما به بیمار داده شود و در اکثر مراکز درمانی این کار انجام میشود1).
یک بار در روز در چشم سالم چکانده میشود 5). این روش جایگزینی برای پچ کردن است که با استفاده از آتروپین در حین استفاده از عینک، دید چشم سالم را کاهش میدهد.
موارد توضیح به والدین برای قطره چشمی ریجوسیا® مینی 0.025% (شرکت سانتن، تأیید شده در دسامبر 2024) 3):
بلافاصله مصرف قطره را قطع کنید. در صورت بروز علائمی مانند تب، قرمزی صورت، بیقراری یا توهم، فوراً به چشمپزشک مراجعه کنید. اگر قطره را از صبح روزهای هفته شروع کرده باشید، در صورت بروز عوارض میتوانید در طول روز به پزشک مراجعه کنید. اگر علائم خفیف باشند (فقط قرمزی صورت)، در مراجعه بعدی گزارش دهید و طبق دستور پزشک عمل کنید.
اگر قطرههای سوسپانسیون یا ژلشونده را اول بزنید، ممکن است جذب داروی بعدی را مختل کند، اما کشنده نیست. اگر فاصله حداقل ۵ دقیقه رعایت شود، مشکل بزرگی ایجاد نمیشود. مهم است که ترتیب صحیح را به عادت تبدیل کنید.
