U nang bì (u bì hốc mắt) là một u lạc chỗ bẩm sinh (choristoma) ở hốc mắt, nơi các tế bào bình thường hình thành khối u lành tính ở vị trí không có mô đó. Nó bao gồm biểu mô sừng hóa và các cấu trúc phần phụ như nang lông, tuyến mồ hôi và tuyến bã. Trong ICD-10, được phân loại là D31.60.
U lạc chỗ xuất hiện từ thời thơ ấu do bất thường trong quá trình phát triển. Chúng được chia thành u nang bì (dermoid cyst) và u nang biểu bì (epidermoid cyst). U lạc chỗ cũng được phân loại thành dermoid, dermolipoma, single-tissue choristoma và complex choristoma4). U lạc chỗ xương chiếm khoảng 0,1% tổng số u kết mạc và 1,7-5% tổng số u lạc chỗ ở mắt2).
U nang bì (Dermoid Cyst) là khối u hốc mắt phổ biến nhất, chiếm 46% các khối u hốc mắt ở trẻ em và 3-9% tổng số khối u hốc mắt, và một số báo cáo cho thấy nó chiếm khoảng 2% tổng số khối u hốc mắt 1).
U nang bì có biểu mô lát tầng sừng hóa ở mặt trong của thành nang và bao gồm các cấu trúc phần phụ như nang lông, tuyến bã và tuyến mồ hôi. Ngược lại, u nang biểu bì không có cấu trúc phần phụ, và lòng nang chỉ chứa đầy chất sừng (chất giống như cáu bẩn). Nếu mô có nguồn gốc từ nội bì, trung bì và ngoại bì cùng tồn tại, thì được gọi là u quái (teratoma).
Nang Nông
Vị trí: Thường gặp ở vùng trên ngoài (gần phía ngoài lông mày).
Kết quả sờ nắn: Cứng đàn hồi, bề mặt nhẵn, không đau khi ấn. Có thể di động hoặc dính vào xương.
Hình thái: Ở vị trí nông gần da, biểu hiện dưới dạng khối nhô lên hình vòm. Khối lớn có thể gây sụp mi cơ học.
Nang sâu
Triệu chứng chính: Lồi mắt, lác, song thị, lệch nhãn cầu và hạn chế vận động mắt.
Viêm: Có thể xảy ra viêm u hạt (u hạt mỡ) khi nang rò rỉ hoặc vỡ.
Hình thái: Có thể có hình quả tạ lan rộng ra trong và ngoài xương hốc mắt. Trong hình nón cơ, cần chẩn đoán hình ảnh1).
Phát triển chậm theo tuổi tác. U nang nông có thể không triệu chứng trong thời gian dài, nhưng nếu không điều trị có thể gây co rút mi mắt hoặc vấn đề thẩm mỹ. Ở u nang sâu, khi phát triển sẽ xuất hiện các triệu chứng như lồi mắt và song thị. Cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa về can thiệp phẫu thuật đúng thời điểm.
U nang nông tương đối dễ chẩn đoán dựa trên các dấu hiệu lâm sàng (vị trí trên đường khâu, độ cứng). Ở u nang sâu, cần thiết phải chụp hình ảnh y tế.
| Xét nghiệm | Dấu hiệu Đặc trưng |
|---|---|
| CT | Nang có ranh giới rõ. Tái tạo xương ở 85% |
| MRI | Tín hiệu không đồng nhất trên T1 và T2. Tín hiệu thấp trên T1 ức chế mỡ |
| Siêu âm | Hỗn hợp vùng giảm âm và phản xạ dạng gai không đều |
Nang nhỏ không triệu chứng có thể không cần điều trị. Tuy nhiên, cần theo dõi định kỳ vì chúng có thể to dần theo tuổi tác.
Cắt bỏ nông
Vị trí rạch: Chọn giữa rạch trong lông mày, rạch rãnh mi trên, hoặc rạch trực tiếp trên tổn thương.
Điểm chính: Bắt buộc phải cắt bỏ toàn bộ nang mà không làm vỡ thành nang. Nếu còn sót lại sẽ gây viêm cấp tính, tái phát, hình thành áp xe và rò da hốc mắt. Cần xem xét kỹ hình ảnh trước phẫu thuật; nếu có tổn thương trong xương, cần cắt bỏ kèm cắt xương. Ngay cả khi không có tổn thương xương rõ ràng, thường có sự dính chặt tại khu vực đó, do đó cần cắt bỏ toàn bộ một cách thận trọng.
Cắt bỏ sâu và phức tạp
Mở hốc mắt: Chọn mở hốc mắt trước, bên hoặc kết hợp cả hai.
Trong khối cơ: Phương pháp nội soi qua mũi cũng hiệu quả1). Đã có báo cáo cắt bỏ toàn bộ nang trong khối cơ kích thước 3,0 cm.
Phẫu thuật u bì rìa giác mạc: Mục đích chính là thẩm mỹ. Tiến hành cắt bỏ khối u và ghép giác mạc nông nếu cần (có thể sử dụng giác mạc đông lạnh, đường kính trepan thường khoảng 7,0 mm).
Lipid và keratin trong nang có thể rò rỉ gây viêm u hạt mỡ. Có thể giảm viêm bằng cách rửa sạch với lượng lớn trong khi phẫu thuật. Cắt bỏ không hoàn toàn gây tái phát, hình thành áp xe và rò da hốc mắt, do đó, điều quan trọng là loại bỏ mô còn lại càng nhiều càng tốt ngay cả sau khi vỡ.
U bì hình thành khi biểu mô có nguồn gốc từ ngoại bì lạc vào đường khớp sọ trong quá trình phát triển.
Phân loại mô học của u bì được trình bày dưới đây.
| Phân loại | Đặc điểm mô học |
|---|---|
| U bì dạng nang | Biểu mô sừng hóa + nang lông và tuyến bã |
| U nang biểu bì | Chỉ biểu mô sừng hóa (không có phần phụ) |
| U mỡ dạng da (dermolipoma) | Chủ yếu là mô mỡ4) |
| U xương tách rời | Mô xương trưởng thành2) |
U nang nội mô hình nón cơ cực kỳ hiếm, chỉ chiếm 0,5-0,6% tổng số, và chỉ có 6 trường hợp được báo cáo trên PubMed từ năm 1986 đến 2020 1). Các phương pháp phẫu thuật xâm lấn tối thiểu, bao gồm phương pháp nội soi qua mũi, đã được tích lũy ở cấp độ báo cáo ca bệnh.
Samal và cộng sự (2021) báo cáo một u nang bì 3,0 cm trong nón cơ mắt phải của một nam giới 30 tuổi 1). Phẫu thuật cắt bỏ hoàn toàn được thực hiện qua nội soi đường mũi, không tái phát sau 6 tháng. Xét nghiệm mô học xác nhận biểu mô lát tầng sừng hóa và các cấu trúc phần phụ.
Nghiên cứu về tính đa dạng mô học của u xương sụn đơn độc cũng đang tiến triển. Các loại hỗn hợp xương-sụn, loại chứa cấu trúc giống răng, và loại sụn kèm biến đổi nang sắc tố đã được báo cáo 2). Các giả thuyết căn nguyên của u xương đơn độc bao gồm sự hoạt hóa bất thường của tế bào trung mô đa năng, sự trở lại nguyên thủy của màng cứng xương, và bất thường phát triển của khớp trán-gò má 2).
