Mắt giả (ocular prosthesis) là mắt nhân tạo được đặt vào hốc mắt sau phẫu thuật cắt bỏ nhãn cầu (enucleation) hoặc lấy bỏ nội dung nhãn cầu (evisceration). Nó giúp phục hồi vẻ ngoài và còn có vai trò chức năng như giữ cho mí mắt khép lại, duy trì túi kết mạc và thúc đẩy sự phát triển xương hốc mắt ở trẻ em.
Mắt giả có lịch sử lâu đời, với ghi chép sử dụng từ thời Ai Cập cổ đại và La Mã. Trong thời hiện đại, vật liệu đã thay đổi từ kim loại và thủy tinh sang acrylic (polymethyl methacrylate: PMMA), và hiện nay mắt giả acrylic làm theo đặt hàng là tiêu chuẩn.
Mắt giả được làm và chỉnh tại các cơ sở mắt giả có kỹ thuật viên mắt giả (nhân viên hỗ trợ chăm sóc mắt) làm việc. Nhờ sự phối hợp giữa bác sĩ nhãn khoa và kỹ thuật viên mắt giả, việc quản lý mắt giả được thực hiện từ giai đoạn sớm sau mổ đến theo dõi lâu dài. Đeo mắt giả giúp cải thiện đáng kể chất lượng cuộc sống xã hội và tâm lý của bệnh nhân.
Sau cắt bỏ nhãn cầu, thiếu hụt thể tích hốc mắt đạt 7.0–9.0 ml (trung bình 7.9 ml) 1). Bù thể tích này bằng implant hốc mắt và mắt giả là nguyên tắc cơ bản của phục hồi thẩm mỹ. Thể tích riêng của mắt giả thường được ước tính khoảng 2.5–3.5 ml (độ dày tối đa khoảng 4.2 mm) 1).
Đối tượng dùng mắt giả bao gồm tất cả bệnh nhân sau cắt bỏ nhãn cầu hoặc lấy bỏ nội dung nhãn cầu. Mắt giả cũng có thể dùng vì mục đích thẩm mỹ trong trường hợp vô nhãn bẩm sinh, mắt nhỏ bẩm sinh và teo nhãn cầu nặng.
Đối tượng chính là bệnh nhân đã phẫu thuật cắt bỏ nhãn cầu hoặc lấy bỏ nội dung nhãn cầu. Cũng có thể đeo vì mục đích thẩm mỹ trong vô nhãn bẩm sinh, mắt nhỏ bẩm sinh và teo nhãn cầu nặng. Mắt giả không chỉ quan trọng về vẻ ngoài mà còn giúp duy trì khép mí, giữ túi kết mạc và thúc đẩy phát triển hốc mắt ở trẻ em.
Mắt giả được phân loại rộng rãi theo chất liệu và phương pháp chế tạo. Trong thực hành lâm sàng hiện nay, làm riêng theo hốc mắt của từng người là tiêu chuẩn, và kỹ thuật viên mắt giả đảm nhiệm toàn bộ từ lấy khuôn đến hoàn thiện.
| Loại | Đặc điểm | Vai trò hiện nay |
|---|---|---|
| Mắt giả tạm thời (hàng sẵn) | Dùng tạm trước khi chỉnh vừa. Dùng để duy trì túi kết mạc ngay sau phẫu thuật | Dùng ban đầu, tạm thời |
| Mắt giả cá nhân (đặt làm riêng) | Do kỹ thuật viên mắt giả chế tác theo hình dạng hốc mắt | Tiêu chuẩn (mắt giả cuối cùng) |
| Mắt giả bằng thủy tinh | Do kỹ thuật viên mắt giả giàu kinh nghiệm chế tác. Bề mặt bóng đẹp và trông tự nhiên. Tuy nhiên nặng và dễ vỡ | Sử dụng hạn chế |
| mắt giả acrylic (PMMA) | nhẹ, ít vỡ, dễ điều chỉnh và sửa đổi | loại phổ biến hiện nay |
| Đặc tính | mắt giả thủy tinh | mắt giả acrylic (PMMA) |
|---|---|---|
| Trọng lượng | Nặng | Nhẹ |
| Độ bền | Dễ vỡ | Ít vỡ |
| Ngoại hình | Độ bóng tốt, rất tự nhiên | Tốt |
| Điều chỉnh và sửa đổi | Khó (cần người làm mắt giả có tay nghề) | Dễ |
| Chi phí | Cao hơn | Tiêu chuẩn |
Ngay sau phẫu thuật, một bộ giữ hình bằng nhựa trong suốt tạm thời, gọi là conformer, được đặt vào để giữ hình dạng túi kết mạc. Conformer đóng vai trò quan trọng trong việc ngăn túi kết mạc co rút và dính, đồng thời giúp việc lắp mắt giả sau này dễ hơn.
Mắt giả bằng acrylic (PMMA) hiện là lựa chọn chủ đạo; nhẹ, ít vỡ và dễ điều chỉnh. Mắt giả bằng thủy tinh có độ bóng tốt và vẻ ngoài tự nhiên, nhưng nặng và dễ vỡ. Dù là loại nào, tiêu chuẩn vẫn là mắt giả được làm riêng bởi chuyên viên làm mắt giả để phù hợp với hốc mắt của từng người. Việc lựa chọn dựa trên tình trạng hốc mắt, mong muốn của bệnh nhân và điều kiện kinh tế.
Người đeo mắt giả bao gồm tất cả bệnh nhân sau khi cắt bỏ nhãn cầu hoặc lấy bỏ nội dung nhãn cầu. Chấn thương mắt là một trong những nguyên nhân chính dẫn đến đeo mắt giả, và đã được báo cáo rằng mỗi năm trên thế giới có hơn 55 triệu ca chấn thương mắt2). Trong những trường hợp nặng của tổn thương nhãn cầu do chấn thương, có thể cần cắt bỏ nhãn cầu2).
Trong một báo cáo của một cơ sở, đã thực hiện 345 ca cắt bỏ nhãn cầu trong giai đoạn từ 1996 đến 2003, với chấn thương mắt, u mắt và teo nhãn cầu gây đau là các chỉ định chính3).
Ở trẻ em, các nguyên nhân chính khiến phải đeo mắt giả là không có mắt bẩm sinh, sau khi cắt bỏ u nguyên bào võng mạc, và sau chấn thương. Mắt giả cho microphthalmia về nguyên tắc không được bảo hiểm chi trả, và điều này có thể tạo gánh nặng tài chính lớn cho gia đình.
Thể tích hốc mắt phát triển nhanh từ khi sinh ra, đạt khoảng 80% của người lớn vào năm 5 tuổi và bằng người lớn vào khoảng 14 đến 15 tuổi1). Vì vậy, việc chăm sóc mắt giả ở trẻ em đặc biệt quan trọng xét về sự phát triển của hốc mắt.
Nếu mắt giả không thể lắp hoặc giữ chắc, nguyên nhân có thể được chia thành ba nhóm sau.
Lắp mắt giả ở người lớn
Ngay sau phẫu thuật: đeo conformer hoặc mắt giả tạm thời để giữ hình dạng túi kết mạc.
2 đến 4 tuần sau phẫu thuật: xác nhận đau và viêm đã giảm.
6–8 tuần sau phẫu thuật: Đến gặp kỹ thuật viên mắt giả (cửa hàng mắt giả). Bắt đầu điều chỉnh độ vừa của mắt giả tạm thời.
Sau khi túi kết mạc ổn định: Làm và hoàn thiện mắt giả cá nhân đặt riêng.
Từ đó về sau: Tiếp tục đánh bóng lại và điều chỉnh định kỳ ít nhất mỗi năm một lần.
Đưa mắt giả vào cho trẻ em
Khi túi kết mạc đã mở đủ rộng: Chuyển đến kỹ thuật viên mắt giả, bắt đầu lắp và điều chỉnh mắt giả tạm thời.
Số lần và thời gian điều chỉnh: Thường cần từ 3 lần điều chỉnh trở lên, và thời gian điều chỉnh thường kéo dài trên 6 tháng.
Tầm quan trọng của việc đeo sớm: Đeo mắt giả càng sớm càng tốt giúp thúc đẩy sự phát triển của mí mắt và xương hốc mắt. Điều này đặc biệt quan trọng ở trẻ dưới 5 tuổi.
Làm lại liên tục: Thường xuyên tăng kích cỡ mắt giả theo sự phát triển và duy trì đến 14–15 tuổi.
| Giai đoạn | Thời điểm | Nội dung |
|---|---|---|
| 1. Đặt conformer | Ngay sau phẫu thuật | Duy trì hình dạng túi kết mạc và ngăn dính |
| 2. Xác nhận tình trạng viêm đã giảm | 2–4 tuần sau phẫu thuật | Xác nhận đau và viêm đã hết |
| 3. Đến gặp chuyên viên làm mắt giả | 6–8 tuần sau phẫu thuật (người lớn) | Bắt đầu lắp thử mắt giả tạm thời |
| 4. Làm mắt giả theo yêu cầu | Sau khi túi kết mạc ổn định | Hoàn thành mắt giả đặt làm riêng |
| 5. Điều chỉnh lại định kỳ | Ít nhất mỗi năm một lần | Đánh bóng lại và kiểm tra hình dạng |
Chăm sóc mắt giả đúng cách giúp duy trì sức khỏe của kết mạc và giữ được hình dạng đẹp cũng như chức năng tốt lâu dài.
Lau hằng ngày:
Làm sạch định kỳ (1–2 lần mỗi tuần):
Bảo dưỡng định kỳ bởi kỹ thuật viên mắt giả (ít nhất một lần mỗi năm):
Chăm sóc liên tục túi kết mạc: Ngay cả sau phẫu thuật mở rộng túi kết mạc, co rút và teo có thể xảy ra trong vòng 3 đến 6 tháng. Điều quan trọng là tiếp tục đeo mắt giả trong khi giữ sạch để giúp ngăn ngừa co rút túi kết mạc.
Mắt giả thường có tuổi thọ 5 đến 10 năm. Vì dần dần bị đổi màu và thay đổi hình dạng, cần thay mới vào thời điểm thích hợp. Trẻ em cần được làm lại định kỳ theo sự phát triển của cơ thể và hốc mắt.
Chi phí mắt giả thay đổi tùy theo loại và cách chế tác. Mắt giả cá nhân làm theo đo đạc thường có giá khoảng 80.000 đến 100.000 yên. Có thể áp dụng các chế độ sau.
Mỗi tuần 1–2 lần, tháo mắt giả ra và rửa bằng nước ấm hoặc dung dịch làm sạch chuyên dụng. Trong sinh hoạt hằng ngày, khi vẫn đeo mắt giả, hãy lau sạch dịch tiết trên bề mặt mắt bằng bông mềm. Khuyến nghị ít nhất mỗi năm một lần nên được kỹ thuật viên mắt giả đánh bóng lại và điều chỉnh lại. Giữ mắt giả sạch giúp duy trì sức khỏe kết mạc và giữ cảm giác đeo tốt lâu dài.
Nếu việc đeo mắt giả trở nên khó khăn, cần xử trí theo nguyên nhân.
Nếu tình trạng lõm của ổ mắt giả tiến triển, cần độn nâng bằng phẫu thuật. Việc lựa chọn vật liệu được quyết định theo mức độ và vị trí lõm cũng như tình trạng toàn thân của bệnh nhân.
| Vật liệu | Đặc điểm | Chỉ định |
|---|---|---|
| Ghép da mỡ (DFG) | Mềm, dễ lắp mắt giả. Có thể ghép lại nếu bị teo lần nữa. Nguy cơ lộ thấp | Lựa chọn đầu tiên. Lõm mức độ vừa |
| Xương (xương chậu) | Phù hợp với teo xương hốc mắt. Chắc và ít bị tiêu | Lõm xương nặng |
| Sụn | Mô tự thân. Dễ tạo hình | Bổ sung tại chỗ |
| Khối silicone | Rẻ và dễ chế tác. Quan trọng là đặt vào sâu | Khi mô mềm đủ |
| Hydroxyapatite (HA) | Khả năng dẫn xương và độ ổn định cao | Dùng ở lớp sâu để tránh lộ bề mặt |
Nếu chỗ lõm không quá nặng, ghép da mỡ lành tính (DFG) khá dễ lấy và hốc mắt cũng mềm, nên là một chỉ định phù hợp.
DFG là một phương pháp ghép mô tự thân, trong đó lấy da và mỡ từ các vị trí như mông hoặc mặt trong đùi rồi ghép vào hốc mắt. Phương pháp này không gây phản ứng dị vật và nguy cơ lộ implant thấp4). Biểu mô hóa của túi kết mạc hoàn tất sau 4 đến 6 tuần sau mổ, sau đó bắt đầu lắp mắt giả4).
Trong DFG nguyên phát (thực hiện cùng lúc với lấy bỏ nhãn cầu), vị trí mi tốt đạt 83,3%, trong khi DFG thứ phát (tái tạo thứ phát) chỉ đạt 37,5%4).
Ưu điểm của DFG gồm tạo được túi cùng sâu, mắt giả di động tốt, chi phí thấp và không có nguy cơ lộ4). Ở trẻ em, DFG có thể to lên theo sự phát triển, và đôi khi cần debulking4).
Nếu túi kết mạc bị co rút khiến mắt giả không vừa, phẫu thuật mở rộng túi kết mạc bằng ghép da toàn bộ chiều dày là chỉ định phù hợp. Mảnh ghép da toàn bộ chiều dày lấy từ bẹn hoặc bụng dưới được lộn ngược quấn quanh một mắt giả mỏng rồi đưa vào, để mắt giả nằm lại trong túi kết mạc. Điều quan trọng là phải cố định túi cùng dưới của túi kết mạc sâu vào màng xương bờ dưới ổ mắt; nếu cố định không đủ, mắt giả dễ bị rơi ra.
Xử trí khi implant bị lộ như sau.
Nguyên nhân thường là do teo hốc mắt và co rút túi kết mạc. Nếu nhẹ, có thể điều chỉnh lại mắt giả bởi kỹ thuật viên mắt giả. Nếu tình trạng hõm của hốc mắt tiến triển, có thể cần can thiệp phẫu thuật như ghép da-mỡ. Việc tái khám định kỳ với cả bác sĩ nhãn khoa và kỹ thuật viên mắt giả là rất quan trọng.
Sau khi lấy bỏ mắt, mô mỡ trong hốc mắt dần teo lại và quá trình sẹo hóa của mô liên kết tiến triển. Sự giảm mỡ hốc mắt tự nhiên theo tuổi cũng góp phần làm cho toàn bộ hốc mắt ngày càng lõm hơn theo thời gian. Sau xạ trị, xơ hóa và tổn thương mạch máu ở mô hốc mắt làm teo nhanh hơn.
Nhãn cầu hoạt động như một bộ đệm, tạo kích thích cơ học cho sự phát triển của xương hốc mắt. Sau khi lấy bỏ nhãn cầu, kích thích này mất đi, làm chậm sự phát triển của xương hốc mắt và gây mất cân đối khuôn mặt. Thể tích hốc mắt đạt khoảng 80% kích thước người lớn vào năm 5 tuổi và bằng người lớn vào khoảng 14 đến 15 tuổi1), vì vậy việc điều chỉnh đúng kích thước của mắt giả và implant trong giai đoạn phát triển này là rất quan trọng. Mang mắt giả sớm có thể duy trì kích thích cơ học cho hốc mắt và thúc đẩy sự phát triển bình thường của xương hốc mắt.
Thể tích mắt được cho là tăng khoảng gấp ba lần từ lúc sinh đến tuổi dậy thì1), đó là lý do mắt giả ở trẻ em cần được làm lại định kỳ.
Sau khi lấy bỏ nhãn cầu, mỡ hốc mắt có thể tái phân bố, gây ra một nhóm thay đổi như sụp mi, sâu hơn nếp mí trên, lệch mí dưới và hở mi1). Đây được gọi là Hội chứng hốc mắt không nhãn cầu (Anophthalmic Socket Syndrome). Việc bù thể tích đầy đủ bằng implant hốc mắt và mắt giả là nền tảng để phòng ngừa.
Ngay cả sau các thủ thuật mở rộng, túi kết mạc vẫn có thể co rút và teo trở lại trong 3 đến 6 tháng. Tiếp tục đeo mắt giả sẽ tạo thêm lực kéo cơ học trong túi kết mạc và có thể giúp ngăn tái phát co rút. Giữ mắt giả sạch sẽ và đeo liên tục sẽ hỗ trợ sự ổn định lâu dài của túi kết mạc.
Kết quả lâu dài của DFG: DFG nguyên phát cho thấy vị trí mí mắt tốt hơn so với DFG thứ phát (83,3% so với 37,5%), cho thấy lợi thế khi thực hiện sớm4). Phần lớn biến chứng đều nhẹ và tự cải thiện4).
Implant hydrogel có thể giãn nở (HEMA): Việc ứng dụng implant HEMA có thể giãn nở theo từng giai đoạn đang được nghiên cứu với mục tiêu thúc đẩy sự phát triển hốc mắt ở trẻ em1). Hy vọng có thể kiểm soát thể tích hốc mắt theo từng giai đoạn phát triển.
Mắt giả in 3D: Các nỗ lực tạo mắt giả bằng thiết kế số và in 3D đang được tiến hành. Bằng cách thu thập dữ liệu hình dạng chính xác của ổ mắt, người ta kỳ vọng có thể tạo mắt giả đặt làm riêng trong thời gian ngắn hơn và với chi phí thấp hơn.
Ghép màu mống mắt hỗ trợ bởi AI: Đang phát triển công nghệ dùng AI phân tích mẫu mống mắt của mắt lành và ghép màu sắc, hoa văn của mắt giả với độ chính xác cao. Điều này được kỳ vọng sẽ cải thiện độ tự nhiên về mặt thẩm mỹ.
Hỗ trợ tâm lý - xã hội cho người mang mắt giả: Việc đeo mắt giả không chỉ phục hồi vẻ ngoài mà còn ảnh hưởng lớn đến chất lượng cuộc sống về tâm lý và xã hội. Tầm quan trọng của hỗ trợ toàn diện từ một nhóm đa chuyên khoa (bác sĩ nhãn khoa, chuyên gia làm mắt giả, nhà tâm lý lâm sàng và nhân viên công tác xã hội) đang ngày càng được ghi nhận.
