Rối loạn tri giác dai dẳng do chất gây ảo giác (Hallucinogen Persisting Perception Disorder; HPPD) là một bệnh lý lâm sàng hiếm gặp, trong đó bệnh nhân đã từng sử dụng chất gây ảo giác tiếp tục trải nghiệm các biến dạng tri giác trong nhiều tháng đến nhiều năm sau khi ngừng thuốc. Lần đầu tiên được báo cáo vào năm 1954 và được chính thức công nhận là hội chứng lâm sàng trong DSM-IV-TR năm 2000.
Theo DSM-5-TR, tỷ lệ mắc ở người sử dụng chất gây ảo giác khoảng 4,2% 1). Tại Hoa Kỳ, tỷ lệ sử dụng LSD đã tăng khoảng 200% từ 0,2% lên 0,7% trong giai đoạn 2002–2018 1), và cùng với sự phổ biến này, số ca mắc HPPD được lo ngại sẽ gia tăng.
Có hai phân nhóm của HPPD, nhưng DSM-5-TR không phân biệt chúng1).
HPPD I (dạng hồi tưởng): Đặc trưng bởi các “hồi tưởng” ngắn, không đều. Có thể có “dấu hiệu báo trước” trước khi khởi phát. Diễn biến lành tính, không gây đau đớn.
HPPD II (dạng dai dẳng): Đặc trưng bởi rối loạn tri giác dai dẳng hoặc tái phát kéo dài vài tháng đến vài năm. Khởi phát đột ngột không có dấu hiệu báo trước, triệu chứng dao động. Có thể không hồi phục, kèm theo lo âu, rối loạn hoảng sợ, trầm cảm. Bệnh nhân trải nghiệm cảm giác mất kiểm soát một phần hoặc hoàn toàn.
HPPD thường được chẩn đoán nhất ở bệnh nhân có tiền sử rối loạn tâm thần hoặc lạm dụng chất mãn tính, nhưng cũng có thể khởi phát sau một lần sử dụng. Việc sử dụng cần sa ở thanh thiếu niên và lứa tuổi đi học đã tăng 245% kể từ năm 2000, và cường độ sử dụng cần sa tăng có liên quan đến tăng tỷ lệ sử dụng chất gây ảo giác1).
Khoảng 4,2% người sử dụng chất gây ảo giác mắc HPPD1). Tuy nhiên, DSM-5-TR không chỉ ra mối tương quan mạnh giữa số lần sử dụng và thời điểm khởi phát; bệnh có thể khởi phát chỉ sau một lần sử dụng.
Các triệu chứng thị giác xuất hiện ở tất cả bệnh nhân HPPD. Có thể có giai đoạn không triệu chứng kéo dài từ vài phút đến vài năm sau lần sử dụng thuốc đầu tiên trước khi triệu chứng khởi phát.
Các triệu chứng chính được báo cáo trong DSM-5 như sau:
Các triệu chứng khác được báo cáo nhưng không nằm trong tiêu chuẩn chẩn đoán DSM-5:
Các triệu chứng ngoài thị giác cũng được báo cáo bao gồm đồng cảm giác, phân ly, mất nhân cách, và mất cảm giác thực tại. Ảo giác có thể gây lo âu nghiêm trọng, dẫn đến các cơn hoảng sợ.
HPPD I
Cách khởi phát: Các cơn hồi tưởng ngắn sau một “cảnh báo báo trước” tiền triệu.
Thời gian kéo dài: Ngắn, thoáng qua. Xảy ra không đều đặn.
Mức độ nghiêm trọng: Tương đối lành tính. Tần suất thấp, không gây đau đớn.
Kết quả: Thường tự thuyên giảm.
HPPD II
Cách khởi phát: Khởi phát đột ngột không có dấu hiệu báo trước. Diễn biến liên tục, có lúc tăng lúc giảm.
Triệu chứng kèm theo: Thường đi kèm lo âu, suy nghĩ ám ảnh cưỡng chế, hoang tưởng, cơn hoảng sợ. Tỷ lệ sử dụng benzodiazepine cao1).
Mức độ nặng: Có thể trở nên nghiêm trọng. Đôi khi không thể hồi phục.
Kết cục: Bệnh nhân trải qua cảm giác mất kiểm soát một phần đến hoàn toàn.
Các báo cáo ca lâm sàng ghi nhận triệu chứng nặng hơn khi ở nơi tối1). Khả năng kiểm tra thực tế được duy trì, không có tư duy rời rạc hay hoang tưởng là dấu hiệu ủng hộ HPPD.
HPPD I là các cơn hồi tưởng ngắn, không đều, diễn biến tương đối lành tính. HPPD II là thể nặng, kéo dài hoặc tái phát, có thể không hồi phục, dễ kèm rối loạn lo âu và trầm cảm. Lưu ý, DSM-5-TR không chính thức phân biệt hai thể này1).
Các chất chính gây ra HPPD được liệt kê dưới đây.
| Chất | Phân loại |
|---|---|
| LSD (diethylamid axit lysergic) | Chất gây ảo giác cổ điển (phổ biến nhất) |
| Psilocybin (nấm ma thuật) | Chất gây ảo giác cổ điển |
| MDMA (thuốc lắc) | Empathogen |
| Cần sa (cannabis) | Cannabinoid |
| PCP (phencyclidine) | Thuốc gây mê phân ly |
| 25I-NBOMe | Phenethylamine |
HPPD cũng có thể được kích hoạt khi sử dụng kết hợp với các chất khác (như cần sa) 1).
Cần sa đã được báo cáo là chất liên quan gây ra HPPD và cũng có thể khởi phát khi kết hợp với các chất gây ảo giác khác1). Mức độ sử dụng cần sa tăng lên cũng liên quan đến tỷ lệ sử dụng chất gây ảo giác cao hơn.
Chẩn đoán theo DSM-5 cần thỏa mãn cả 3 mục sau:
Để xác định chẩn đoán, cần thiết lập mối liên quan giữa lần đầu sử dụng chất gây ảo giác và sự khởi phát triệu chứng HPPD.
Cần loại trừ các bệnh sau:
Trong trường hợp sử dụng đa chất, có thể cần theo dõi nội trú vài ngày để phân biệt rối loạn loạn thần do chất và rối loạn loạn thần nguyên phát 1). Việc duy trì khả năng kiểm tra thực tế, tư duy tuyến tính, và thiếu hành vi/ngôn ngữ/hoang tưởng phân rã là những dấu hiệu quan trọng ủng hộ HPPD.
Do cơ chế bệnh sinh chính xác của HPPD chưa được làm rõ và đây là bệnh hiếm gặp, hầu hết các lựa chọn điều trị đều dựa trên báo cáo ca bệnh 1). Không có hướng dẫn điều trị chuẩn nào được thiết lập.
Phân loại và đặc điểm của các thuốc điều trị được trình bày dưới đây.
| Phân loại | Thuốc | Chỉ định/Đặc điểm |
|---|---|---|
| Lựa chọn đầu tay | Clonidine | Thuốc chủ vận thụ thể α2. Có thể áp dụng cho cả trường hợp có rối loạn sử dụng chất. |
| Lựa chọn đầu tiên | Benzodiazepine | HPPD I biến mất, HPPD II giảm nhẹ. Hiệu quả ngắn hạn |
| Lựa chọn thứ hai | Naltrexone | Thuốc đối kháng opioid |
| Lựa chọn thứ hai | Thuốc chẹn kênh canxi | Sử dụng hỗ trợ |
| Lựa chọn thứ hai | Thuốc chẹn beta | Hữu ích cho HPPD II kèm rối loạn lo âu |
| Khác | Thuốc chống loạn thần thế hệ thứ nhất | Có báo cáo cho thấy hiệu quả |
| Khác | Thuốc chống động kinh | Có báo cáo cho thấy hiệu quả |
| Chú ý | SSRI | Có báo cáo cả cải thiện và xấu đi. Hiệu quả còn tranh cãi1) |
| Chú ý | Thuốc chống loạn thần thế hệ thứ hai (đa số) | Đa số báo cáo không hiệu quả1) |
| Đáng chú ý | Aripiprazole | Là thuốc chống loạn thần thế hệ thứ hai có khả năng hiệu quả ngoại lệ1) |
Mori-Kreiner và cộng sự (2025) đã báo cáo sự cải thiện đáng kể về ảo giác thị giác và thính giác khi dùng aripiprazole 5 mg cho một bệnh nhân nam 16 tuổi mắc HPPD loại II 1). Mặc dù không xác nhận được sự thuyên giảm hoàn toàn trước khi xuất viện, nhưng các triệu chứng đã giảm rõ rệt.
Liệu pháp kích thích não được đề cập như một lựa chọn, nhưng chưa được chứng minh hoặc nghiên cứu đầy đủ.
Cần nhận biết các tác dụng phụ về mắt sau đây của các thuốc dùng trong điều trị HPPD.
Clonidine và nhóm benzodiazepine được sử dụng như thuốc hàng đầu1). Thuốc hàng thứ hai bao gồm naltrexone, thuốc chẹn kênh canxi, và thuốc chẹn beta. Aripiprazole được báo cáo có thể có hiệu quả ngoại lệ trong số các thuốc chống loạn thần thế hệ thứ hai. Tuy nhiên, không có hướng dẫn điều trị chuẩn, tất cả đều dựa trên báo cáo ca bệnh.
Cơ chế phát bệnh chính xác của HPPD vẫn chưa được làm sáng tỏ; căn nguyên không rõ, bệnh hiếm gặp và triệu chứng đa dạng là những rào cản cho nghiên cứu1). Các giả thuyết chính hiện được đề xuất được trình bày dưới đây.
Sau khi sử dụng chất gây ảo giác (như LSD), được cho là xảy ra sự ức chế mạn tính trong hệ thống xử lý thị giác. Cụ thể, các con đường sau đây được giả định.
Có giả thuyết cho rằng hiện tượng dung nạp ngược (tác dụng tăng lên khi sử dụng lặp lại) xảy ra sau khi tiếp xúc với LSD có thể liên quan đến tái phát ảo giác kéo dài.
Nhân gối bên (lateral geniculate nucleus; LGN) của đồi thị được cho là có thể liên quan đến sinh lý bệnh của HPPD. LGN là nhân chuyển tiếp từ võng mạc đến vỏ não thị giác, và rối loạn chức năng tại đây được cho là gây ra các trải nghiệm thị giác bất thường kéo dài.
Trong 10 năm qua, các báo cáo về trường hợp HPPD ở thanh thiếu niên còn ít và thiếu các lựa chọn điều trị dựa trên bằng chứng 1).
Mori-Kreiner và cộng sự (2025) đã báo cáo một trường hợp HPPD loại II ở nam thanh niên 16 tuổi có tiền sử sử dụng đa chất: LSD, MDMA, psilocybin, cần sa và benzodiazepine1). Dùng aripiprazole 5mg giúp cải thiện đáng kể các ảo giác thị giác (nhìn thấy người quen, máy chơi game, điện thoại di động) và ảo giác thính giác (tiếng ồn nền lớn, tăng thính giác). Mặc dù chưa đạt được thuyên giảm hoàn toàn trước khi xuất viện, nhưng các triệu chứng đã giảm rõ rệt. Trường hợp này cũng ghi nhận bệnh nhân tự dùng benzodiazepine để giảm triệu chứng HPPD dẫn đến quá liều, cho thấy nguy cơ tự điều trị ở người trẻ tuổi.
Các nghiên cứu về ứng dụng y tế của chất gây ảo giác (như psilocybin, MDMA) để điều trị các bệnh tâm thần như trầm cảm, PTSD, nghiện ngập đang được tiến hành trên toàn thế giới. Theo xu hướng này, có lo ngại rằng tỷ lệ mắc HPPD do sử dụng chất gây ảo giác vì mục đích y tế có thể gia tăng1).
Xu hướng gia tăng tỷ lệ sử dụng LSD ở thanh thiếu niên Mỹ và việc sử dụng cần sa ngày càng tăng cho thấy khả năng gia tăng tiềm ẩn của HPPD trong tương lai1). Nguy cơ khởi phát đặc biệt cao ở những người trẻ có xu hướng tìm kiếm cảm giác, bốc đồng và rối loạn điều chỉnh cảm xúc, do đó việc thiết lập các phác đồ điều trị dựa trên bằng chứng được coi là cấp thiết.
