آنومالوسکوپ یک دستگاه معاینه دقیق است که با استفاده از ترکیب نورهای رنگی و تطابق نور تکرنگ، نوع و شدت اختلال دید رنگ را بهصورت کمی تعیین میکند. از آن زمانی استفاده میشود که تشخیص دقیق نوع لازم باشد یا باید وجود اختلال دید رنگ تأیید شود.
اهداف اصلی آنومالوسکوپ سه مورد زیر است.
در سال ۱۹۰۷، ویلیبالد ناگل در آلمان، آنومالوسکوپ نوع ناگل را بر اساس اصل همسانی رایلی توسعه داد. از آن زمان، این دستگاه بهعنوان استاندارد طلایی برای تشخیص قطعی اختلال دید رنگی به کار میرود. چون اختلال دید رنگی قرمز-سبز مادرزادی نشاندهندهٔ ناهنجاری در مخروطهای دخیل در تمایز نور قرمز و سبز (مخروطهای L و M) است، نوع ناگل که همان بازهٔ طول موج را تنظیم میکند، برای تشخیص قطعی مناسبترین گزینه به شمار میرود.
برای اختلال دید رنگی، از غربالگری تا تشخیص قطعی، یک روند مرحلهایِ بررسی به کار میرود.
| مرحله | آزمون | هدف |
|---|---|---|
| 1 | صفحات شبههمرنگ ایشیهارا | غربالگری (تشخیص وجود یا عدم وجود اختلال دید رنگی) |
| 2 | پنل D-15 | تعیین شدت (ارزیابی تقریبی موارد شدید، متوسط و خفیف) |
| 3 | آنومالوسکوپ | تشخیص قطعی و تعیین دقیق نوع |
آنومالوسکوپ برای غربالگری مناسب نیست، اما در تأیید نوع و ارزیابی کمی شدت، دقتی دارد که هیچ آزمون دیگری برای بینایی رنگی به آن نمیرسد.
وقتی پس از تست ایشیهارا یا D-15 به اختلال بینایی رنگی مشکوک میشویم و لازم است نوع 1 و نوع 2 را دقیق از هم جدا کنیم، یا مشخص کنیم که آیا دیکروماتیسم است یا تریکروماتیسم غیرطبیعی، این آزمون اندیکاسیون دارد. همچنین هر زمان که ارزیابی دقیق بینایی رنگی به دلایل قانونی یا شغلی لازم باشد، مانند خلبانان هواپیما، رانندگان قطار و ناخداهای کشتی، یا وقتی نیاز به افتراق اختلال اکتسابی و مادرزادی بینایی رنگی باشد، این آزمون ضروری است.
اندیکاسیونهای اصلی آنومالوسکوپ عبارتاند از:
ویژگیهای هر آزمون دید رنگ در زیر آمده است.
| آزمون | غربالگری | تشخیص نوع | ارزیابی شدت | توضیحات |
|---|---|---|---|---|
| صفحات شبههمرنگ ایشیهارا | ◎ | △ | × | مناسب برای معاینات سلامت مدارس و غربالگری سرپایی |
| پنل D-15 | ○ | ○ | ○ (خفیف تا متوسط) | برای ارزیابی تقریبی شدت مفید است |
| تست 100 تهرنگ | ○ | ○ | ◎ | برای ارزیابی دقیق شدت بسیار مناسب است |
| آنومالوسکوپ | × | ◎ (مطمئنترین) | ◎ | استاندارد طلایی برای تشخیص قطعی |
آزمایش با آنامالوسکوپ زمانبر است و دستگاه آن فقط در مراکز تخصصی در دسترس است، بنابراین برای غربالگری مناسب نیست3).
آنامالوسکوپ بر اصل تطبیق رنگها استوار است: فرد مورد بررسی نسبت ترکیب نور را طوری تنظیم میکند که رنگها یکسان شوند (تطابق رنگی).
در چشمی آنامالوسکوپ نوع Nagel یک میدان دید دایرهای وجود دارد که به دو بخش تقسیم شده است.
فرد مورد بررسی با تغییر نسبت قرمز/سبز، موقعیتی را پیدا میکند که هر دو سمت از نظر رنگ و روشنایی یکسان به نظر برسند. نقطه تطابق (نقطه همرنگی) و دامنه آن (دامنه همرنگی) ثبت میشود.
تطابق رايلي (تطابق قرمز-سبز)
هدف: اختلال مادرزادی دید رنگ قرمز-سبز (نوع 1 و نوع 2)
منبع نور: نور زرد (589 نانومتر) در برابر نور مخلوط قرمز (670 نانومتر) + سبز (546 نانومتر)
دستگاه: آنامالوسکوپ نوع Nagel
اصل: تطابق میان نسبت اختلاط قرمز/سبز و نور زرد. اگر نسبت حساسیت مخروطهای L و M با حالت طبیعی متفاوت باشد، نقطه تطابق و دامنه تطابق تغییر میکند.
تطابق مورلند (تطابق آبی-سبز)
مورد: اختلال مادرزادی دید آبی-زرد (سهرنگی نوع 3)
منبع نور: نور تکرنگ آبی-سبز در برابر نور مخلوطِ نور آبی + نور سبز
دستگاه: دستگاه گسترشیافته سازگار با تطابق مورلند
اصل: تطابق میان نسبت اختلاط آبی/سبز و نور آبی-سبز. نشاندهنده اختلال حساسیت مخروطهای S است. در نوع Nagel، ارزیابی سهرنگی نوع 3 امکانپذیر نیست.
تطابق Rayleigh یک روش تطابق رنگ است که روشنایی و رنگ نور تکرنگ زرد (589 نانومتر) را با نور مخلوط قرمز-سبز یکسان میکند. در دید رنگی طبیعی، تطابق فقط با نسبت معینی از قرمز/سبز برقرار میشود، اما اگر در مخروطهای L یا M اختلالی وجود داشته باشد، دامنهای که در آن تطابق برقرار میشود بسیار گستردهتر میشود. در دیکروماتی، تطابق در تمام دامنه نسبتهای اختلاط برقرار میشود و در تریکروماتی غیرطبیعی، دامنه تطابق گسترده اما محدود است. با کمیسازی این تفاوتها، میتوان نوع و میزان دید رنگی را بهصورت عددی ارزیابی کرد.
در افراد با دید رنگی طبیعی، تطابق رنگ فقط در بازهای باریک نزدیک به 1:1 (سبز:قرمز) برقرار میشود. اگر اختلال دید رنگی وجود داشته باشد، بازه تطابق گستردهتر میشود و در دیکروماتی، تطابق در سراسر بازه برقرار است.
در ادامه، یافتههای آنومالوسکوپ برای هر نوع دید رنگی آمده است.
| نوع دید رنگی | بازه تطابق (تطابق رایلـی) | تنظیم روشنایی | قضاوت |
|---|---|---|---|
| دید رنگی طبیعی | بازه باریک نزدیک به 1:1 | اندک | طبیعی |
| دورنگبینی نوع ۱ (protanopia) | همخوانی در سراسر محدوده (0–73) فقط با قرمز | تیره کردن نور قرمز | دورنگبینی نوع ۱ |
| سهرنگبینی ناهنجار نوع ۱ (protanomaly) | محدوده گسترده به سمت قرمز | کمی تیره کردن نور قرمز | سهرنگبینی ناهنجار نوع ۱ |
| دورنگبینی نوع ۲ (deuteranopia) | همخوانی در سراسر محدوده فقط با سبز | تقریباً بدون تنظیم روشنایی | دورنگبینی نوع ۲ |
| سهرنگبینی غیرطبیعی نوع ۲ (deuteranomaly) | دامنهٔ وسیع با گرایش به سبز | تنظیم خفیف روشنایی | سهرنگبینی غیرطبیعی نوع ۲ |
از ویژگیهای اختلال دید رنگ نوع ۱ این است که به علت نبود یا کاهش حساسیت مخروطهای L، حساسیت بینایی نسبی به نور قرمز (ادراک روشنایی) کاهش مییابد؛ بنابراین هنگام تطابق رنگ، تنظیمی برای کاهش روشنایی نور قرمز رخ میدهد. وجود یا نبود این تنظیم روشنایی مهمترین نکتهٔ افتراقی بین نوع ۱ و نوع ۲ است.
در دیکروماتیسم، دامنهٔ تطابق سراسر مقیاس (0–73) را در بر میگیرد، در حالی که در سهرنگبینی غیرطبیعی، دامنهٔ تطابق از حالت طبیعی گستردهتر است اما به کل دامنه نمیرسد. میزان آن را میتوان بر اساس اینکه آیا دامنهٔ تطابقِ سهرنگبینی غیرطبیعی نقطهٔ تطابق طبیعی را در بر میگیرد یا نه، ارزیابی کرد4).
مهمترین نکتهٔ افتراق، تفاوت در تنظیم روشنایی (حساسیت بینایی نسبی) است. در نوع ۱ (protan)، حساسیت غیرطبیعی مخروطهای L باعث میشود نور قرمز تیرهتر به نظر برسد، بنابراین هنگام تطابق رنگ، تنظیمی برای کاهش روشنایی نور قرمز رخ میدهد. در نوع ۲ (deutan)، حساسیت غیرطبیعی مخروطهای M تأثیر کمی بر ادراک روشنایی دارد و تطابق رنگ تقریباً بدون نیاز به تنظیم روشنایی انجام میشود. همچنین جهتگیری دامنهٔ تطابق نیز متفاوت است؛ نوع ۱ به سمت قرمز و نوع ۲ به سمت سبز متمایل است.
در برخی مشاغل، استانداردهای قانونی مرتبط با دید رنگی تعیین شده و تشخیص دقیق نوع لازم است. از جمله این مشاغل میتوان به خلبان هواپیما، رانندهٔ قطار، ناخدای کشتی، افسر پلیس و اعضای نیروهای دفاع شخصی2) اشاره کرد. در این مشاغل، آزمونهای غربالگری مانند صفحههای ایشیهارا بهتنهایی کافی نیستند و ممکن است ارزیابی عددی دامنهٔ تطابق با آنومالوسکوپ لازم باشد.
در اختلال دید رنگی اکتسابی (ناشی از بیماری عصب بینایی، بیماری ماکولا، اختلال دید رنگی ناشی از دارو و موارد مشابه)، اینکه محدوده همسانسازی در طول زمان تغییر میکند، نکته مهمی برای تمایز آن از اختلال دید رنگی مادرزادی است. در اختلال دید رنگی مادرزادی، محدوده همسانسازی در طول زندگی پایدار میماند، اما در اختلال دید رنگی اکتسابی این محدوده با فعالیت بیماری زمینهای تغییر میکند5). به همین دلیل، در موارد مشکوک به اختلال دید رنگی اکتسابی، انجام چندباره آزمون آنومالوسکوپ مفید است.
ثبت دقیق نوع و شدت اختلال دید رنگی قرمز-سبز مادرزادی برای مشاوره ژنتیک بر اساس الگوی وراثت مغلوب وابسته به X مفید است. در برخی زنان ناقل، ممکن است کمی گسترش در محدوده همسانسازی دیده شود و ارزیابی دقیق با آنومالوسکوپ گاهی میتواند به تشخیص ناقل بودن کمک کند6).
از آنجا که دستگاه گران است و کار با آن مهارت میخواهد، استفاده از آن به بیمارستانهای دانشگاهی و مراکز تخصصی چشمپزشکی محدود میشود. بسیاری از کلینیکهای عمومی چشمپزشکی آنومالوسکوپ ندارند.
شیوع جهانی اختلال مادرزادی دید قرمز-سبز حدود 8٪ در مردان و حدود 0.5٪ در زنان برآورد میشود و بین جمعیتها تفاوت دارد1). شیوع بر اساس قومیت و منطقه متفاوت است و در مردان ژاپنی حدود 5٪ و در زنان حدود 0.2٪ گزارش شده است. به دلیل این شیوع بالا، برقراری نظام مناسب آزمون دید رنگی در معاینات سلامت مدارس و معاینات پیش از استخدام مهم دانسته میشود7).
آنومالوسکوپهای نوری سنتی از لامپ هالوژن و فیلترهای تداخلی استفاده میکنند، اما در سالهای اخیر توسعه آنومالوسکوپهای دیجیتال مبتنی بر LED و نمایشگر پیشرفت کرده است3). انتظار میرود دیجیتالیسازی قابلیت حمل را بهبود دهد و انجام آزمون را خارج از مراکز تخصصی ممکن کند.
آزمایشهای سادهٔ تطبیق رنگ با استفاده از نمایشگر دستگاههای هوشمند در حال پژوهش هستند. با این حال، چون از ویژگیهای بازتولید رنگِ نمایشگر، کالیبراسیون و نور محیط تأثیر میپذیرند، در حال حاضر جایگزین آنومالوسکوپ نوع ناگل نیستند.
ترکیب تحلیل ژنوتیپ ژنهای L و M با توالییابی نسل بعدی و ارزیابی فنوتیپ با آنومالوسکوپ، پژوهش برای تحلیل دقیق رابطهٔ میان انواع ژنهای هیبریدی و بازهٔ تطبیق رنگ را پیش میبرد6). روشن شدن تطابق میان ژنوتیپ و فنوتیپ میتواند به بهبود دقت مشاورهٔ ژنتیک کمک کند.
